„Los zakpił ze mnie okrutnie, bowiem prędzej bym się spodziewał własnego udziału w defiladzie zwycięstwa niż tego, że stanę przed polskim plutonem egzekucyjnym” – pisał Tadeusz Ośko w ostatnim liście do żony z listopada 1946 r.

Tadeusz Ośko vel Wojciech Kossowski „Sęp”, żołnierz ZWZ-AK i Po-morskiego Okręgu Zrzeszenia WiN, jest bohaterem łowickiej, zamojskiej i pomorskiej konspiracji niepodległościowej. Jego losy skłaniają do refleksji nad trudnymi wyborami Polaków żyjących zarówno pod okupacją niemiecką, jak i sowiecką. Za wierność swoim ideałom 27 listopada 1946 r. Ośko wraz z dwoma innymi żołnierzami Armii Krajowej na mocy wyroku Wojskowego Sądu Rejonowego w Bydgoszczy został stracony w Więzieniu Karno-Śledczym przy Wałach Jagiellońskich. Miał wówczas 33 lata. Mimo niewątpliwych zasług w służbie ojczyzny po jego śmierci nikt nie odważył się na jego mogile umieścić tabliczki z imieniem i nazwiskiem.

Skazując go w procesie pokazowym na śmierć, zrobiono wszystko, aby o jego istnieniu zapomniano. Sam Ośko w swojej działalności konspiracyjnej, wielokrotnie posługując się fałszywymi dokumentami tożsamości, też utrudniał poznanie jego prawdziwej historii. Dopiero po latach badacze ustalili, że Tadeusz Ośko, Tadeusz Ogiński i Wojciech Kossowski to jedna osoba. Historycy i archeolodzy Biura Poszukiwań i Identyfikacji IPN podjęli trud odkłamania jego biografii i odnalezienia jego miejsca pochówku, mimo wątpliwości Sądu Wojewódzkiego w Bydgoszczy, czy Ośko rzeczywiście zasługuje na rehabilitację sądową. W czerwcu 2018 r. udało się odnaleźć jego szczątki na cmentarzu komunalnym przy ul. Kcyńskiej w Bydgoszczy, a 4 października tego roku jego rodzina odebrała notę identyfikacyjną. Obecnie Tadeusz Ośko czeka na uroczysty państwowy pogrzeb.

Dzieciństwo i młodość

Tadeusz Antoni Ośko urodził się 11 maja 1913 r. w Warszawie jako dziecko Jana i Stanisławy z domu Brodeckiej. W niektórych dokumentach jako rok urodzenia pojawia się również 1915. Ojciec Tadeusza pracował jako zawiadowca stacji PKP w Chodczu k. Włocławka, a od 1938 r. w Łowiczu.

Tadeusz Ośko z matkę Stanisławą (zbiory rodzinne Eweliny Cześnik)

Tadeusz uczęszczał do szkoły powszechnej w Warszawie, ale wkrótce rodzice przenieśli go do Zakładu Naukowo-Wychowawczego prowadzonego przez ojców jezuitów w Chyrowie k. Przemyśla, gdzie ukończył trzy klasy gimnazjum. Nie wiadomo, czy kontynuował naukę. W czasie przesłuchań, już po aresztowaniu, zeznawał, że skończył studia rolnicze w Warszawie, ale była to prawdopodobnie tylko legenda, która miała mu wcześniej pomóc zdobyć lepiej płatną pracę. W latach 1934-1936 odbył zasadniczą służbę wojskową w Korpusie Ochrony Pogranicza. W grudniu 1937 r. jako kapral rezerwy został przyjęty do Straży Granicznej (Komisariat Jabłonka, Inspektorat Nowy Targ).

\

Kapral Tadeusz Ośko, okres przedwojenny (zbiory rodzinne Eweli­na Cześnik)

W marcu 1939 r. otrzymał przydział do batalionu KOP (prawdopodobnie Snów I”), z którym obsadzał południową granicę RP w rejonie Podspady-Jaworzyna. W związku z powszechną mobilizacją pod koniec sierpnia tego roku 1. pułk piechoty KOP (bataliony „Snów” i „Snów II”) wszedł w skład 1. Brygady Górskiej dowodzonej przez płk. dypl. Janusza Gaładyka.

Tadeusz Ośko w Straży Granicznej, 1938 r. (zbiory rodzinne Eweliny Cześnik)

Wojna obronna i początki konspiracji w Łowiczu

O świcie 1 września 1939 r. na rubieże obronne znajdującego się w rejonie Nowego Targu 1. pułku piechoty KOP wyszło natarcie aż trzech niemieckich dywizji, w tym 2. Dywizji Pancernej. Polski pułk przez cały dzień skutecznie opóźniał niemieckie działania ofensywne, a w zagrożony rejon Armia „Kraków” kierowała już swój odwód – 10. Brygadę Kawalerii płk. dypl. Stanisława Maczka. W obliczu niemieckich przełamań na swoich skrzydłach 10. Brygada Kawalerii i 1. Brygada Górska musiały się cofać pod naporem przeważających sił wroga. 6 września w bojach pod Wiśniczem i Bochnią oddziały 1. Brygady Górskiej zostały rozbite.

Pod koniec października po wojennej tułaczce Tadeusz Ośko przybył do Łowicza, gdzie mieszkali jego rodzice wraz z córką Zdzisławą Sabiną Lulą; jej mężem Marianem oraz ich córeczką Bożeną. W rubryce meldunkowej „skąd przybył” wpisano już po słowacku „Jaworinę”, czyli Jaworzynę. W Łowiczu podjął pracę jako „pracownik umysłowy” i niemal od razu włączył się w nurt polskiej konspiracji. Prawdopodobnie początkowo działał w konspiracyjnym następcy KOR czyli Komendzie Obrońców Polski. Potem związał się z prężnie działającą w Łowiczu Polską Organizacją Zbrojną (POZ).

Żołnierze KOP na straży polskiej granicy południowej. Tadeusz Ośko pierwszy od lewej, 1939 r. (zbiory rodzinne Eweliny Cześnik)

Polska Organizacja Zbrojna powstała w październiku 1939 r. w Łowiczu i była pierwszą organizacją podziemną w tym mieście. Założyła ją grupa oficerów i podoficerów stacjonującego tu przed wojną 10. pułku piechoty Pierwszym komendantem i jednocześnie współtwórcą POZ był kpt. Bolesław Aleksander Pałczyński „Bolek” Konspiracyjna sieć powstała wkrótce w sąsiednich miastach: Łęczycy Kutnie, Skierniewicach, a zaraz potem również w Warszawie i powiecie warszawskim. Niedługo POZ połączyła się z Chłopską Organizacją Wolności „Racławice”, obejmując swoim zasięgiem cały kraj Później do POZ włączono Grupę „Znak” Związek Czynu Zbrojnego i Polską Organizację Bojową. W 1942 r POZ weszła w skład Armii Krajowej, przekazując jej ponad 21 tys. swoich żołnierzy

W marcu 1941 r. rozpoczęły się masowe aresztowania członków POZ w Łowiczu. Początkowo była to przypadkowa akcja wzięcia kilkudziesięciu zakładników (w tym kilkorga konspiratorów POZ), w odwecie za napad na niemieckiego żołnierza. Później planowaną operacją kierowali przybyli z Warszawy gestapowcy, posiadający już gotowe listy Polaków przeznaczonych do aresztowania. W niemieckich rękach znalazło się wówczas blisko pięćdziesiąt osób związanych z konspiracją, m.in. szef łowickiego POZ por. Marian Kębłowski „Wilk”. Dwudziestu spośród aresztowanych zostało skazanych na śmierć i rozstrzelanych w Palmirach. Pozostałych więziono w Pawiaku, a następnie przetransportowano do niemieckiego obozu Auschwitz.

Okupacyjna kenkarta Tadeusza Ośki (Archiwum Państwowe w Bydgoszczy)

W czerwcu 1943 r. Tadeusz Ośko, któremu dwa lata wcześniej udało się uniknąć represji, prawdopodobnie zagrożony teraz aresztowaniem, wyjechał do Warszawy.

Rodzice Tadeusza pozostali w Łowiczu. Jako pracownik kolei, a później urzędnik miejskiego magistratu Jan Ośko prawdopodobnie również współpracował z miejscowym podziemiem. Według przekazów rodzinnych dostarczał ZWZ-AK informacje na temat transportów niemieckiego wojska. W styczniu 1944 r. Jan i Stanisława Ośkowie zostali aresztowani. Jan trafił do obozu Gross-Rosen i zmarł w kwietniu 1945 r. podczas transportu do obozu Mauthausen. Stanisława przeżyła obóz Ravensbruck Po wojnie zamieszkała w Częstochowie z rodzinę córki.

Kierunek Zamojszczyzna

W Warszawie Tadeusz Ośko nawiązał kontakt z otoczeniem kpt. Tadeusza Sztumberka-Rychtera „Żegoty” szefa wywiadu w Wydziale II Komendy Obszaru Warszawskiego AK. W tym właśnie czasie „Żegota” otrzymał rozkaz zorganizowania oddziału zbrojnego na Zamojszczyźnie, który miał za zadanie przeciwstawić się niemieckim aktom przemocy i masowym wysiedleniom ludności polskiej. Początkowo dowodził przyprowadzonym ze stolicy oddziałem kadrowym, tzw. Kompanią Warszawską, ale wkrótce został zastępcą dowódcy Oddziału Partyzanckiego nr 9 (później 9. pułku piechoty AK), kpt. Stanisława Prusa „Adama”.

Jan Zawiślak „Czarny” i Tadeusz Ośko „Sęp”. Górecko Stare, jesień 1943 r. (zbiory Waldemara Seroki)

W 1943 r. wraz z „Żegotą” na Zamojszczyznę trafił również Ośko. To wówczas zaczął używać pseudonimu „Sęp”. W tym samym roku otrzymał stopień podporucznika czasu wojny Pododdział „Sępa” brał udział w wielu spektakularnych akcjach polskiego podziemia. Na początku września grupa Ośki wraz z innymi oddziałami 9. pułku piechoty AK przeprowadziła śmiałą akcję zaopatrzeniową w Janowie Lubelskim. Podczas akcji doszło do starcia z liczącym kilkuset żołnierzy niemieckim garnizonem, partyzanci zdobyli jednak dwieście par butów, tekstylia oraz żywność. Jeszcze w tym miesiącu oddział pod dowództwem „Żegoty” rozbił niemieckie więzienie w Biłgoraju, uwalniając blisko osiemdziesięciu Polaków. Pod koniec października ta sama grupa zaatakowała posterunek policji ukraińskiej w Księżpolu. Ponieważ podłożona mina nie eksplodowała, partyzanci ograniczyli się do gwałtownego ostrzelania budynku i policjantów. Grupa Ośki brała też udział w bieżących potyczkach, akcjach rekwizycyjnych oraz likwidacjach niemieckich konfidentów.

Kiedy pod koniec 1943 r. „Kompania Warszawska” została rozwiązana i część żołnierzy wraz z dowódcą powróciła do stolicy, Ośko pozostał na Zamojszczyźnie. To wówczas zaczął częściej współpracować z por. Tadeuszem Kuncewiczem „Podkową”. Dostał przydział do organizującego się plutonu zwiadu konnego. Formalnym dowódcą pododdziału był ppor. Stefan Suchodolski „Dniestr”, ale zwiadem konnym faktycznie dowodził Ośko.

Z nadejściem nowego roku front wschodni coraz bardziej zbliżał się do Zamojszczyzny. W rejonie tym pojawiły się duże oddziały partyzantki sowieckiej, z którą starano się utrzymywać dobre stosunki, a niekiedy także współpracowano.

Tadeusz Ośko „Sęp”. Szcze­brzeszyn, wiosna 1944 r. (zbiory Waldemara Seroki)

Wiosną 1944 r. nastąpiła koncentracja oddziałów AK do planowanej na tym terenie akcji „Burza”. W ramach Oddziału Partyzanckiego nr 9 pod bronią stawiło się prawie 550 żołnierzy, których podzielono na trzy bataliony plutony specjalne oraz służby. Tadeusz Ośko „Sęp” został czasowo mianowany dowódcą plutonu artylerii, a jednocześnie w zastępstwie pełnił funkcję dowódcy konnego zwiadu. Pod swoją komendą miał kilkudziesięciu dobrze uzbrojonych ludzi. Posługiwał się w tym czasie nazwiskiem Ogiński. W ramach akcji „Burza” w czerwcu 1944 r. oddział „Sępa” uczestniczył w udanej zasadzce na niemieckie samochody pod Hedwiżynem, w której zginęło czterech Niemców, a Polacy zdobyli broń i amunicję. Miesiąc później polski oddział operował w rejonie Radzięcin – Teodorówka – Hosznia. W walkach z wycofującymi się Niemcami rozbito ich tabory oraz zdobyto dużo broni. Za udane akcje Ośko został odznaczony Krzyżem Walecznych.

W „ludowym” Wojsku Polskim

Po wkroczeniu wojsk sowieckich oddział Ośki został włączony do partyzanckiej kompanii sztabowej, ale już 30 lipca pod presję Rosjan na rozkaz swoich przełożonych „Sęp” musiał rozformować pluton, a jego żołnierze zobowiązani zostali do złożenia broni. Chociaż oficjalnie walka była zakończona, polscy partyzanci oddawali Sowietom starą, zużytą broń, a lepszą ukrywali na nowych melinach i zakopywali w ziemi. Wielu żołnierzy AK nie zerwało konspiracyjnych kontaktów i było gotowych do działania przeciw nowemu okupantowi.

Początkowo Tadeusz Ośko pozostawał w rejonie Szczebrzeszyna, ale jesienią 1944 r. zdecydował się wstąpić do 1. Armii Wojska Polskiego. Zgłosił się do Rejonowej Komendy Uzupełnień w Lublinie i otrzymał przydział do 2. pułku ułanów 1. Warszawskiej Brygady Kawalerii.

W kwestionariuszach wojskowych dorabiał legendę do nowej tożsamości. Od tego momentu ppor. AK Tadeusz Ośko „Sęp” oficjalnie stał się urodzonym 11 maja 1905 r. w Nowym Targu rtm. Wojciechem Kossowskim, który rzekomo ukończył studia rolnicze z tytułem agronoma oraz przedwojenną Szkołę Podchorążych Kawalerii w Centrum Wyszkolenia Kawalerii w Grudziądzu.

Gdy w styczniu 1945 r. ruszyła ofensywa sowiecka, do Warszawy wkroczyli również ułani z brygady kawalerii. Później jednostka została dyslokowana do Bydgoszczy i na Pomorze. W tym okresie byli żołnierze AK nie czuli się w komunistycznej armii bezpiecznie. Zdarzało się, że ludzie z przeszłością konspiracyjną z dnia na dzień znikali z jednostek, a tymczasowe obozy NKWD i transporty więźniów na Sybir zapełniały się byłymi żołnierzami AK czy NSZ. Widząc, co się dzieje wokół niego, Ośko nie czekał na aresztowanie i pod Solcem Kujawskim porzucił swoją jednostkę.

Tadeusz Ośko „Sęp” jako rotmistrz WP Wojciech Kossowski (zbiory rodzinne Eweliny Cześnik)

Jak „pułkownik Kwiatkowski”

Z początkiem lutego 1945 r. rtm. Wojciech Kossowski znalazł się w oswobodzonej Bydgoszczy, od razu nawiązując kontakt z miejscową strukturą konspiracyjną. Mimo że porzucił już armię, oficjalnie pozostawał kapitanem (rotmistrzem) komunistycznego wojska i chodził po mieście w mundurze z trzema gwiazdkami na pagonach. Posiadał fałszywe, ale mocne dokumenty na nazwisko wysoko postawionego kapitana Urzędu Bezpieczeństwa z Zamościa Wojciecha Kossowskiego, zaopatrzonego w daleko idące kompetencje. Również sfałszowane zaświadczenie w języku rosyjskim upoważniało go do legitymowania osób podejrzanych, kontrolowania komisariatów MO, a nawet wizytowania siedzib UB. Ośko wykorzystywał swoje fałszywe uprawnienia, działając przede wszystkim na rzecz konspiracji niepodległościowej.

Tadeusz Ośko (drugi od lewej) z grupą znajomych w Bydgoszczy (zbiory rodzinne Ewe­liny Cześnik)

Tadeusz Ośko bywa uznawany za pierwowzór tytułowego Pułkownika Kwiatkowskiego, bohatera filmu fabularnego z 1995 r. w reżyserii Kazimierza Kutza. Podobnie jak bohater filmu grany przez Marka Kondrata,. Ośko brylował wówczas na mieście, kontrolując powstające posterunki milicji i siedziby UB i uwalniał aresztowanych członków polskiej konspiracji. Informacje zdobyte podczas tych brawurowych akcji przekazywał Ko-mendzie Okręgu Pomorskiego AK. Główny punkt kontaktowy miejscowej konspiracji umiejscowiony został w I Komisariacie MO w Bydgoszczy, gdzie komendantem był Stanisław Henne „Henryk”, przedwojenny podoficer 62. pułku piechoty w Bydgoszczy i żołnierz AK.

Co się zdarzyło przy ulicy Śniadeckich?

W połowie lutego 1945 r. Tadeusz Ośko otrzymał informację o aresztowaniu kilku członków miejscowego podziemia. Należało działać szybko, ponieważ zatrzymanym groziła śmierć. W mieszkaniu jednego z aresztowanych, Floriana Dutkiewicza, przy ul. Śniadeckich 41 „Sęp” zdołał zebrać cały konwój – siedmiu zatrzymanych oraz trzech pilnujących ich milicjantów. W to miejsce udał się w towarzystwie Stanisława Hennego oraz Leopolda Mroczka.

Od konwojentów dowiedział się, że z polecenia NKWD eskortują aresztowanych. Przedstawił się jako kapitan UB i okazując fałszywe sowieckie dokumenty, zakomunikował, iż przejmuje więźniów. Od milicjantów otrzymał sowieckie pismo będące podstawą zatrzymania podejrzanych.

Podczas przesłuchania w czerwcu 1946 r. Ośko tak opisywał tamte wydarzenia: „Henne udał się po samochód. A ja Dutkiewiczowi wydałem pistolet oraz przeczytałem list, w którym było zaznaczone, że owych siedmiu aresztowanych członków AK należy odstawić pod front i rozstrzelać, celem niezwracania uwagi ludności miejscowej. Skutkiem tego listu zapadła decyzja rozstrzelania milicjantów. Po pierwsze dlatego, aby zatrzeć ślady uwolnienia, a po drugie dlatego, że jeden z milicjantów, podając się za współpracownika NKWD, wyraził się do mnie, uważając mnie za oficera NKWD, że tych skurwysynów akowców należy wytępić”.

Ośko rozbroił milicjantów, a do uwolnionych zakrzyknął: „Czołem, żołnierze Armii Krajowej!”. Potem odczytał im list NKWD znaleziony przy milicjancie, zapoznając ich z planami komunistów. „Zostaliście skazani na śmierć za pracę w Armii Krajowej. Z rozkazu tejże organizacji uwalniam was” – mówił dalej „Sęp”. A następnie zwrócił się do milicjantów: „Was skazuję na śmierć przez rozstrzelanie, ponieważ jeden z waszych kolegów zeznał, że współpracujecie z NKWD i służycie do likwidacji AK”.

Milicjantów zaprowadzono do piwnicy i zastrzelono, a ciała ukryto. Pod listem otrzymanym od milicjantów Ośko dopisał adnotację, że wyrok został wykonany, podpisał się pseudonimem i wręczył dokument Dutkiewiczowi, by ten przekazał go szefowi łączności Okręgu Pomorskiego AK, Leszkowi Białemu „Jakubowi”. Dutkiewicz polecenie wykonał.

Strona jednej z antysowieckich ulotek wykorzystanych jako dowód w sprawie przeciwko członkom Okręgu Pomorskiego WiN (AIPN By)

Tajne spotkanie w Bydgoszczy

W kwietniu 1945 r. w poniemieckim domu przy ul. Smoleńskiej 19 w Bydgoszczy, którego gospodarzem był konspirator z Lubelszczyzny Józef Król „Leszek”, odbyło się spotkanie byłych żołnierzy AK. Uczestniczyło w nim około trzydziestu osób, a honorowym gościem miał być Tadeusz Ośko. Większość zaproszonych stanowili bydgoscy milicjanci, którzy w czasie okupacji służyli w Armii Krajowej. Relację z tego spotkania przekazał por. Władysław Potopowicz, pozostający na usługach sowieckiej Komendantury Wojennej w Koronowie. Wprowadził go na nie żołnierz AK i komendant posterunku MO w Bydgoszczy Zygmunt Joachimiak. Pozostawał on pod wrażeniem Ośki, którego znał jako kpt. Kossowskiego, i bardzo chciał, aby Potopowicz go poznał.

Tadeusz Ośko vel Wojciech Kossowski (w mundurze) ze znajomymi w Bydgoszczy (zbiory rodzinne Eweliny Cześnik)

Z relacji Potopowicza wynika, że gdy dotarli na spotkanie, goście siedzieli już przy obficie zastawionych stołach. Po jakimś czasie na salę wszedł oczekiwany przez wszystkich Ośko w towarzystwie dwóch konspiratorów, Henryka Łukaszewskiego i Aleksego Cuske, w którego domu w tym czasie się ukrywał. Zebranych powitał okrzykiem: „Niech żyje Armia Krajowa!”. Starszy wiekiem milicjant, chor. Wincenty Sobczak, złożył Ośce meldunek. Ośko wygłosił płomienne przemówienie, w którym przypomniał obecnym o tym, że kraj zalany jest przez bolszewików, a AK nie może pozwolić na to, żeby go grabili i niszczyli. Zachęcał obecnych do czujności, zapewniał, że we wszystkich strukturach nowej władzy znaleźli się ludzie z konspiracji, na których można liczyć. Następnie wyjął album z fotografiami funkcjonariuszy UB i wszyscy zaczęli go oglądać.

Przerażony Potopowicz wymknął się ze spotkania. Jego nagłe wyjście zauważył Joachimiak. Wyszedł za nim i oddał do niego kilka strzałów z pistoletu, ale z powodu zbyt dużej odległości nie trafił. Potopowicz skontaktował się z milicjantem Teofilem Nowakiem. Funkcjonariusz uspokoił go, że na posterunku panuje spokój, dodał jednak, że dwa miesiące wcześniej był przypadkowym świadkiem zabójstwa milicjantów w domu przy ul. Śniadeckich, dokonanego z rozkazu Kossowskiego. Oboje zdali sobie sprawę, że posiadając taką wiedzę, mogą zginąć.

Po spotkaniu na Smoleńskiej Potopowicz otrzymał list ostrzegawczy podpisany przez Kossowskiego, nakazujący mu natychmiastowe opuszczenie Bydgoszczy pod groźbą śmierci. Przestraszony poprosił przełożonych o przeniesienie i został skierowany do pracy w majątku rolnym w Teresinie w powiecie bydgoskim. Nie czuł się jednak bezpiecznie. Intuicja go nie myliła. Wkrótce dowiedział się, że w połowie czerwca 1945 r. zginął Nowak, postrzelony na służbie przez Henryka Łukaszewskiego. Sprawca został wprawdzie zatrzymany, ale incydent uznano za wypadek i po rozprawie go zwolniono. Od tej chwili Potopowicz regularnie wysyłał do WUBP anonimy, podpisując się jako „Dobry Obywatel”, w których relacjonował to, co wiedział od Nowaka o zabójstwie trzech milicjantów przy ul. Śniadeckich. Prawdopodobnie nikt nie traktował tych anonimów poważnie, bo przez parę miesięcy żaden z wymienionych w liście byłych żołnierzy AK nie został zatrzymany.

Sprawa nabrała tempa, gdy Potopowicz został aresztowany przez funkcjonariuszy UB za nadużycia służbowe popełnione w Teresinie. Prawdopodobnie siedząc w areszcie WUBP w Bydgoszczy, w czasie przesłuchań zainteresował oficera śledczego tym, co wie o zabójstwie milicjantów. Potopowicz przedstawił się jako człowiek, którego życie jest zagrożone.

W końcu zaczęto go poważnie traktować i szukać funkcjonariuszy, do tej pory podejrzewanych o dezercję. Przypomniano sobie dziwne anonimy i podjęto aresztowania byłych członków konspiracji AK zamieszanych w zabójstwo.

Tadeusz Ośko vel Wojciech Kossowski (zbiory rodzinne Eweliny Cześnik)

Aresztowanie

Ośko pod nazwiskiem Kossowskiego krótko ukrywał się w Bydgoszczy, a potem wyjechał na Śląsk, gdzie planował zająć się handlem lub prowadzić gospodarstwo rolne. Plany te się nie powiodły, gdyż okradli go czerwonoarmiści, pod koniec roku ponownie zawitał więc do Bydgoszczy. Utrzymywał się, malując obrazy i sprzedając je na ulicy. Poszukując pracy, znowu nawiązał kontakty z podziemiem. Pomoc w znalezieniu zatrudnienia obiecał mu m.in. kpt. Marian Obniski „Hubert”, którego znał jeszcze z Lubelszczyzny. Obniski był inspektorem administracyjnym Państwowych Zakładów Hodowli Roślin w województwie pomorskim (bydgoskim). Jednocześnie od lutego 1946 r. kierował Okręgiem Pomorskim Zrzeszenia WiN w Bydgoszczy. Po procesie sądowym przeciwko członkom WiN w Bydgoszczy który odbył się 24 września tego roku, Obniski został objęty amnestią i zwerbowany do współpracy z aparatem bezpieczeństwa. Jako gorliwy tajny współpracownik o pseudonimie „333″ był wykorzystywany do inwigilacji środowiska akowskiego na terenie całego kraju aż do 1961 r.

W marcu 1946 r. Ośko za namową Bronisława Guczalskiego „Ewa” dołączył do Zrzeszenia WiN. Około 15 kwietnia namówił go na wyjazd do leśniczówki Bolumin w pobliżu Ostromecka, gdzie razem z ukrywającymi się przed aresztowaniem konspiratorami ze Szczebrzeszyna mógł zatrzymać się dłużej. Tam Ośko, Bogusław Lepionko „Sztorm”, jego brat Tadeusz, Adam Szymański „Stal” i nieznany z nazwiska „Igła” oczekiwali na dalsze instrukcje. 18 kwietnia z rozkazu szefa PUBP w Bydgoszczy ppor. Feliksa Grzymskiego zostali aresztowani przez grupę operacyjną. Przewieziono ich do aresztu PUBP w Bydgoszczy. Przy „Sępie” funkcjonariusze znaleźli pistolet Walther kal. 7,65 mm, którym posługiwał się w różnych akcjach zbrojnych w czasie okupacji na Zamojszczyźnie.

W tym czasie, w związku z likwidacją Okręgu Pomorskiego Zrzeszenia WiN, aresztowano również wiele innych osób. Śledztwo miało na celu powiązanie zabójstwa trzech milicjantów w lutym 1945 r. z organizacją WiN. 21 czerwca 1946 r. Ośkę (jako Kossowskiego) wraz z innymi zatrzymanymi przewieziono do Więzienia Karno-Śledczego przy Wałach Jagiellońskich, gdzie oczekiwali na rozprawę sądową. Pokazowy proces przeciwko członkom WiN, przeprowadzony w dniach 26-28 września 1946 r. w kinie „Pomorzanin” przy ul. Gdańskiej, miał przekonać społeczeństwo, że zrzeszenie walczyło z komunistami nie tylko metodami politycznymi, ale również zbrojnie. W stan oskarżenia postawiono 21 pomorskich konspiratorów.

Karty więzienne ze zdjęciami byłych żołnierzy AK, uwolnionych przez Ośkę: Floriana Dutkiewicza „Wiktora” i Ludwika Augustyniaka „Gutka”, na których również wykonano wyrok śmierci. (AIPN By)

Wyrok

Komunistyczny sąd zarzucał Kossowskiemu, że jako członek Armii Krajowej z chwilą wyzwolenia Polski nie zaprzestał konspiracyjnej działalności, lecz 3 kwietnia 1946 r. wstąpił do nielegalnej organizacji WiN, która miała na celu „przemocą zmienić ustrój państwa polskiego”. W aktach sprawy bardzo dokładnie opisano jego udział w zdarzeniu w piwnicy przy ul. Śniadeckich. 30 września 1946 r. w sprawie przeciwko 21 oskarżonym żołnierzom i działaczom WiN zapadły surowe wyroki.

Wojciech Kossowski, kawaler Krzyża Walecznych, został skazany na karę śmierci, utratę praw obywatelskich i honorowych oraz przepadek mienia. Jego główną winę, oprócz posiadania broni i przynależności do WiN, stanowił udział w akcji, gdzie „dnia 27 lutego 1945 r. w Bydgoszczy przy ul. Śniadeckich 41, podając się za kapitana UB, objął dowództwo nad milicjantami Sikorskim Julianem, Michalskim Józefem i Kwiatkowskim Franciszkiem, eskortującymi siedmiu zatrzymanych członków AK, i wydał rozkaz zabicia milicjantów”. Oprócz niego wyroki śmierci otrzymali Florian Dutkiewicz i Ludwik Augustyniak.

Dokument z zaznaczonym fragmentem opinii sędziowskiej, dopuszcza­jącej ułaskawienie Wojciecha Kossowskiego (AIPN By)

Próba ocalenia

Wojskowy Sąd Rejonowy w Bydgoszczy wydał negatywną opinię w sprawie ułaskawienia Augustyniaka i Dutkiewicza. Początkowo dopuszczał możliwość złagodzenia kary zasądzonej Kossowskiemu, ponieważ skazany przyznawał się do winy i wyraził skruchę, sędziowie jednak stwierdzili, że całą swoją patriotyczną przeszłość „przekreślił tym, że w Armii Czerwonej nie dojrzał sprzymierzeńca wyzwalającego Polskę spod zagłady hitlerowskiej, a w Polakach współpracujących z tą armią ujrzał nie braci, lecz wrogów”.

Czekając na wyrok w celi śmierci, Ośko próbował ratować życie. Najpierw złożył odwołanie od decyzji do Sądu Najwyższego. Później, za namową swojego adwokata Janusza Tydelskiego, ożenił się w więzieniu z Małgorzatą Muzalewską, której wcześniej uratował życie z rąk sowieckiego żołnierza. Małżeństwo to stanowiło ostatnią próbę anulowania wyroku śmierci na podstawie staropolskiego zwyczaju, według którego kobieta poślubiająca skazańca wyprasza dla niego łaskę.

31 października 1946 r. w prośbie o ułaskawienie męża Małgorzata Kossowska pisała do Bolesława Bieruta: „Męża mego Wojciecha Kossowskiego poślubiłam w dniu 12 października 1946 r., a więc w parę dni po wyroku śmierci – uważałam za swój najświętszy obowiązek stanąć przy człowieku, nad którym zawisła groza śmierci, człowieku, którego pokochałam za jego wyjątkową szlachetność, bezinteresowność i wielką ofiarność”. Dalej młoda małżonka przywoływała wojenne dokonania „Sępa”. Pisała o jego odwadze i waleczności, o tym, że dowodzony przez niego oddział partyzancki współpracował z partyzantami sowieckimi. Wspomniała też o antyniemieckich akcjach w Biłgoraju i Janowie Lubelskim.

„W lutym 1945 r. zwrócono się do mego męża – pisała Kossowska – z błaganiem o ratunek dawnych towarzyszów broni z AK, których prowadzono na śmierć. Mąż mój, nie zastanawiając się, rzucił się na ratunek – on, który tylu ludzi ratował, nie mógł pozostać obojętny na los swych dawnych towarzyszy broni. […] Wszystko to działo się w lutym 1945 r., w okresie wielkiego chaosu, atmosfera była jeszcze wojenna” Żona próbowała tłumaczyć zachowanie „Sępa”, który „działał pod wpływem wielkiego wzruszenia psychicznego”. Usiłowała też odwołać się do mądrości i dobroci Bieruta, które pozwolą mu „ujrzeć w mężu moim nie tylko przestępcę, ale i bohatera wojny o wielkich zasługach“. Błagania zrozpaczonej żony pozostały bez echa. Bolesław Bierut nie skorzystał z prawa łaski. Dziesięć lat później Muzalewska wyszła ponownie za mąż, a chcąc uczcić pamięć pierwszego męża, swojemu jedynemu synowi dała imię Tadeusz.

Małgorzata Muzalewska, 1945 r. (zbiory rodzinne Eweliny Cześnik)

Egzekucja i walka o unieważnienie wyroku

Wyrok na „Sępie” oraz na dwóch skazanych z nim konspiratorach wykonano na terenie więzienia w Bydgoszczy 27 listopada 1946 r. Komuniści byli do końca przekonani, iż skazują na śmierć górala z Nowego Targu Wojciecha Kossowskiego, a nie Tadeusza Ośkę.

Nie wiemy, czy wyrok śmierci przez rozstrzelanie wykonywany był przy rozebranym już dzisiaj murze na dziedzińcu więzienia, czy też w piwnicach tzw. białego pawilonu. Według protokołu przy egzekucji obecni byli: prokurator Wojskowego Sądu Rejonowego w Bydgoszczy mjr Tadeusz Kaute, naczelnik więzienia Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Bydgoszczy ppor. Stefan Kuliś, młody kapelan Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego ksiądz kpt. Michał Łubiak i lekarz Klemens Friedel. Dowódcą plutonu egzekucyjnego był 23-letni ppor. Ludwik Woźnica.

W1991 r. Światowy Związek Żołnierzy AK zadbał o powstanie skromnej, symbolicznej mogiły na bydgoskim cmentarzu, na którym dokonywano potajemnych pochówków ofiar zbrodni komunistycznych. Na tablicy nagrobnej wymieniono również kpt. Wojciecha Kossowskiego. Takie nazwisko znalazło się także na tablicy ku czci Żołnierzy Wyklętych ufundowanej w 2012 r. przez Miejski Komitet Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa.

Protokół wykonania wyroku śmierci na Wojciechu Kossowskim, czyli Tadeuszu Ośce (AIPN By)

Ten błąd łatwo naprawić. Dużo trudniejsze będzie jednak przywrócenie Tadeuszowi Ośce dobrego imienia i uznanie jego działalności w powojennej Bydgoszczy za pracę na rzecz niepodległości Polski. Mimo wielu starań rodzin osób rozstrzelanych i ich kolegów z konspiracji Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy od 1991 r. konsekwentnie odmawia im rehabilitacji.

22 grudnia 2011 r. Sąd Okręgowy w Bydgoszczy, rozpatrując wniosek ministra sprawiedliwości, również odmówił unieważnienia wyroku Wojskowego Sądu Rejonowego w Bydgoszczy z 1946 r., stwierdzając, że po rozbrojeniu i obezwładnieniu milicjantów nie zachodziła już konieczność ich fizycznej likwidacji.

W czasie niemieckiej okupacji Tadeusz Ośko wykonywał wyroki śmierci na konfidentach gestapo na Lubelszczyźnie. W lutym 1945 r. wydał taki wyrok na trzech milicjantów współpracujących z NKWD, a prawdopodobnie w czerwcu w obronie własnej kazał zastrzelić czwartego funkcjonariusza MO, który stał się przypadkowym świadkiem wydarzeń w kamienicy przy ul. Śniadeckich. W jego oczach byli to zdrajcy ojczyzny.

Poszukiwania szczątków i ekshumacja

Mimo że w dokumentacji cmentarza komunalnego przy ul. Kcyńskiej w Bydgoszczy podano numer kwatery, gdzie spoczęły we wspólnej mogile potajemnie pochowane zwłoki Kossowskiego, Augustyniaka i Dutkiewicza, jej odnalezienie nie było łatwe, gdyż po 1970 r. zmieniła się numeracja grobów. Ówczesny rząd piąty, w którym spoczął Ośko, według współczesnej numeracji jest dziesiątym w tej samej kwaterze. Z relacji dalszych krewnych straconych wiemy, że po egzekucji żonom zamordowanych udało się ustalić miejsce pochówku, ale nigdy nie odważyły się umieścić na nim tabliczki z ich nazwiskami. Aby bezimienna mogiła nie została zlikwidowana, po 1989 r. poinformowano zarządcę, że w tym miejscu pochowano polskich żołnierzy.

Dzięki pozostawionemu przez żonę jednego z żołnierzy, Irenę Augustyniak, notesowi z osobistymi zapiskami dotyczącymi podejmowanych przez nią prób rehabilitacji i upamiętnienia męża i na podstawie umieszczonego w nim szkicu sytuacyjnego udało się wytypować miejsce do podjęcia prac archeologicznych. W połowie czerwca 2018 r. zostały one uwieńczone sukcesem.

Prace ekshumacyjne na cmentarzu przy ul. Kcyńskiej w Bydgoszczy, w jamie grobowej, do której wrzucono ciała Tadeusza Ośki, Ludwika Augustyniaka i Floriana Dutkiewicza (AIPN By)

Odnaleziono szczątki trzech mężczyzn wrzuconych w barbarzyński sposób do jednego dołu, a odkryty pochówek przeraził nawet miejscowego grabarza. Wyniki badań genetycznych potwierdziły, że szczątki jednego z trzech zmarłych należą do Tadeusza Ośki. Odkrycie mogiły umożliwiło rozpoczęcie starań o upamiętnienia „Sępa” i wszystkich zamordowanych w więzieniu UB w Bydgoszczy. Podjęto prace nad stworzeniem kwatery żołnierzy niezłomnych, w której wiosną 2021 r. ma spocząć Tadeusz Ośko wraz z pozostałymi odnalezionymi i zidentyfikowanymi członkami konspiracji niepodległościowej.

Wręczenie noty identyfikacyjnej Ewelinie Cześnik, krewnej Tadeusza Ośki ze strony matki. Belweder, 2018 r. (AlPN By)

Bibliografia

1. Źródła

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Bydgoszczy:

AIPN By 66/395-801; AIPN By 070/837; AIPN By 069/258

Archiwum Państwowe w Warszawie Oddział w Łowiczu:

Akta Miasta Łowicz: 3513, 4068, 4384, 4502

Akta Sądu Grodzkiego w Łowiczu: 395

Archiwum Państwowe w Bydgoszczy

Kossowski Wojciech, 982/0/15/101

Zbiory rodzinne Eweliny Cześnik i Waldemara Seroki

2. Opracowania

Armia Krajowa na środkowej i południowej Lubelszczyźnie i Podlasiu, red. T. Strzembosz, Lublin 1993.

Baliszewski D., Tadeusz Antoni Ośko. Prawdziwy pułkownik Kwiatkowski, „Historia. Uważam Rze” 2020, nr 3.

Biegański Z., Sądownictwo i skazani na śmierć z przyczyn politycznych w woje­wództwie pomorskim (bydgoskim) w latach 1945-1956, Bydgoszcz 2003.

Grygiel J„ Związek Walki Zbrojnej, Armia Krajowa w/ obwodzie zamojskim 1939-1944. Szkice, wspomnienia, dokumenty, Warszawa 1985.

Jóźwiakowski 1, Armia Krajowa na Zamojszczyźnie, 1.1-2, Lublin 2007.

Nowak S., Wyklęty „Sęp” z Łowicza. Tadeusz Ośko vel Wojciech Kossowski, „Rocz­niki Łowickie” 2016,1.13.

Paczoska-Hauke A., Kpt. Tadeusz Antoni Ośko „Sęp” vel Wojciech Kossowski (1913-1946) – stracony na Wałach Jagiellońskich w Bydgoszczy, „Zeszyty Histo­ryczne WiN-u” 2017, nr 46.

Seroka W., Jak to z „Sępem” było [w:] J. Turowski, Historia OP 9, Zamość 2017. Sowińska H., Tadeusz Ośko, bohater z konspiracji. Filmowy „pułkownik Kwiatkow­ski”, „Polska Gazeta Krakowska”, 9 II 2015.

Tomczak E.M., Polska Organizacja Zbrojna w Łowiczu, „Mazowieckie Studia Hu­manistyczne” 1998, t. 4, nr 1.

Wojtylak M„ Jak filmowy pułkownik Kwiatkowski, „Łowiczanin. Kwartalnik Histo­ryczny” 2012, R. 10, nr 2.

Na koniec pragniemy tylko dodać, że jako wolontariusze, Bydgoscy Patrioci mieli swój udział w odszukaniu naszego BOHATERA i czekamy z niecierpliwością na jego godny pogrzeb na naszej bydgoskiej “Łączce” w Panteonie Żołnierzy Wyklętych.

BP.

Artykuł Tadeusz Ośko ps. Sęp pochodzi z serwisu .

powrót

Materiał udostępniony za zgodą Autora Moje Dni z Żołnierzami Wyklętymi. Dziękujemy!

Dzień DCCLVIII (758): Władysław Kloc „Żbik”

 

Nasz Bohater urodził się 8.09.1914 w miejscowości Staromieście, pow. Rzeszów. Był synem Andrzeja i Anny z domu Hlanda.

Niestety nie wiemy nic o życiu “Żbika” przed wojną, jak też w trakcie okupacji. Nie wiemy też, w jaki sposób nasz Bohater znalazł się na terenie powiatu Wąbrzeźno (dzisiaj to województwo kujawsko-pomorskie).

Wiemy natomiast to, że pełnił funkcje dowódcze w oddziale Henryka Siwonia ps. „Ruczaj”. Do końca nie ma dowodów na przynależność oddziału “Ruczaja” do szerszych struktur. W różnych źródłach podaje się, że oddział był poakowski, ale także odnajdujemy ślady związane z NSZ. W jednym ze źródeł też jest podane, że oddział pod koniec działalności był związany ze strukturami Narodowego Zjednoczenia Wojskowego. Oddział działał w latach 1945-1946 na terenie powiatów: wąbrzeskiego, grudziądzkiego, brodnickiego, toruńskiego. Głównym celem była ochrona miejscowej ludności przed działaniami Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego (UBP) i współpracownikami bezpieki oraz aktywistami komunistycznej PPR. Przed referendum oddział popierał PSL. W tym celu wspierał lokalnych działaczy, a nękał członków PPR, poprzez np. kary chłosty. Według aktu oskarżenia “Żbik” miał zastąpić „Ruczaja”, który zginął w czerwcu 1946 roku.

“Żbik” został aresztowany 16.07.1946 w miejscowości Jaworze, pow. Wąbrzeźno.

Nasz Bohater został skazany 05.08.1946 roku na karę śmierci przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Bydgoszczy, na sesji wyjazdowej w Wąbrzeźnie. Tradycyjnie też orzeczono utratę praw publicznych i obywatelskich i praw honorowych na zawsze. Skład sądu to: przewodniczący – Wiercioch Ryszard, ławnicy – Lubiński Juliusz, Waldhaus Alojzy, prokurator – Sikorski Józef (WPR Bydgoszcz).

Naszego Bohatera czerwona zaraza zamordowała 13.08.1946 roku w Toruniu.

 

Cześć i Chwała Bohaterom !!!

 

Adnotacja Autora: Źródła różne IPN

Artykuł Władysław Kloc ps. „Żbik” pochodzi z serwisu .

powrót

Materiał udostępniony za zgodą Autora Moje Dni z Żołnierzami Wyklętymi. Dziękujemy!

 

Dzień DCCLIII (753): Konrad Daszkowski “Luks”

 

Konrad urodził się 31.03.1906, w Książkach, pow. wąbrzeski. Był synem Piotra i Anastazji z domu Zatorska.

“Luks” został dowódcą lokalnego oddziału niepodległościowego, podporządkowanego Henrykowi Siwoniowi ps. „Ruczaj”.

Do końca nie ma dowodów na przynależność oddziału “Ruczaja” do szerszych struktur. W różnych źródłach podaje się, że oddział był poakowski, ale także odnajdujemy ślady związane z NSZ. Oddział działał w latach 1945-1946 na terenie powiatów: wąbrzeskiego, grudziądzkiego, brodnickiego, toruńskiego. Głównym celem była ochrona miejscowej ludności przed działaniami UBP; współpracownikami bezpieki oraz aktywistami komunistycznej PPR. Przed referendum oddział popierał PSL. W tym celu wspierał lokalnych działaczy, a nękał członków PPR, poprzez np. kary chłosty. Z zarzutów postawionych “Luksowi” wynika, że nasz Bohater zlikwidował tez jednego z członków PPR.

Konrad został aresztowany 20.05.1946 w Książkach. Otrzymał zarzuty: “dowodzenie lokalnym oddziałem leśnym (w aktach sprawy jako oddział NSZ podporządkowany Henrykowi Siwoniowi ps. Ruczaj), zabójstwo (akta sprawy mówią o powodach osobistych, choć zastrzelony był aktywistą PPR), pobicie członków PPR, nielegalne posiadanie broni.”

Został skazany 18.10.1946 przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Bydgoszczy, na sesji wyjazdowej w Grudziądzu, na karę śmierci, utratę praw publicznych i obywatelskich na zawsze, przepadek mienia. Skład sędziowski to: przew. Lach Eugeniusz, ławnicy: Bobkowski Maksymilian, Szczeciak Stanisław, prokurator – Kessler Juliusz (WPR Bydgoszcz).

Prośba o łaskę została odrzucona.

Naszego Bohatera zamordowano 12.11.1946 w Grudziądzu.

 

Cześć i Chwała Bohaterom !!!

 

Adnotacja Autora: Źródła różne IPN

Artykuł Konrad Daszkowski ps. “Luks” pochodzi z serwisu .

powrót

Materiał udostępniony za zgodą Autora Moje Dni z Żołnierzami Wyklętymi. Dziękujemy!

Dzień DCCXLIII (743): Władysław Majtyka ps. „Biały”, „Dyl”, „Sierżant”

 

Nasz Bohater urodził się 11.11.1913 roku w Rzeszotarach, pow. Kraków. Był synem Wojciecha i Marii z domu Zając.

Do 1939 był podoficerem zawodowym Wojska Polskiego. W czasie okupacji od 1943 roku przebywał w obozie dla jeńców w Oranienburgu.

Od 1945 służył w komunistycznym wojsku. W październiku 1945 opuścił jego szeregi wraz z bronią. Wstąpił do Armii Krajowej Obwodu Kraków pod przybranym nazwiskiem Jan Janik. Na polecenie komendanta obwodu ps. „Stalowy”, w styczniu 1946 przybył do gminy Książki [obecnie: województwo kujawsko-pomorskie, powiat wąbrzeski]. Wtedy znalazł się w oddziale „Obrona Kraju”, dowodzonym początkowo przez Franciszka Warczaka ps. „Ryś”, a następnie Henryka Siwonia ps. „Ruczaj”. Do końca nie ma dowodów na przynależność oddziału do szerszych struktur. W różnych źródłach podaje się, że oddział był poakowski, ale także odnajdujemy ślady związane z NSZ. Oddział działał w latach 1945-1946 na terenie powiatów: wąbrzeskiego, grudziądzkiego, brodnickiego, toruńskiego. Głównym celem była ochrona miejscowej ludności przed: działaniami Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego (UBP); współpracownikami bezpieki oraz aktywistami komunistycznej PPR. Władysław pełnił funkcję zastępcy komendanta placówki. Od pewnego momentu zaczął też pełnić funkcję komendanta Sekcji Specjalnej „Ho-la” w Konojadach, która ochraniała sztab „Ruczaja”. Zadaniem Sekcji Specjalnej „Ho-la” było „angażowanie członków PSL-u, których odpowiednio przygotowywano do wyborów”. Sekcja miała też “gnębić członków PPR, jako swych największych wrogów”.

Po śmierci “Ruczaja” 06.06.1946 roku ( w jednym ze źródeł 06.04) , w obławie zorganizowanej przez Milicję Obywatelską (MO) i Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego ( PUBP), nasz Bohater objął dowództwo nad kilkuosobową placówką „Odwet” w Książkach. Według zarzutów komunistycznego sądu “Biały” brał udział w ataku na oddział KBW i w różnych akcjach rekwizycyjnych.

Został aresztowany przez PUBP w Wąbrzeźnie w dniu 15.07.1946 roku, podczas zasadzki urządzonej w gospodarstwie we wsi Jaworze w gminie Książki. Postanowieniem Wojskowej Prokuratury Rejonowej w Bydgoszczy z 24.07.1946 został tymczasowo aresztowany. Postanowieniem oficera śledczego PUBP w Wąbrzeźnie z 29.07.1946 pociągnięty do odpowiedzialności karnej. Dochodzenie przeciwko niemu zostało zamknięte postanowieniem z 30.07.1946.

Władysław Majtyka został skazany 05.08.1946 roku na karę śmierci przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Bydgoszczy, na sesji wyjazdowej w Wąbrzeźnie. Tradycyjnie też orzeczono utratę praw publicznych i obywatelskich i praw honorowych na zawsze. Skład sądu to: przewodniczący – Wiercioch Ryszard, ławnicy – Lubiński Juliusz, Waldhaus Alojzy, prokurator – Sikorski Józef (WPR Bydgoszcz).

Naszego Bohatera czerwona zaraza zamordowała 13.08.1946 roku w Toruniu.

IPN próbuje odnaleźć szczątki “Białego”.

Warto też oddać głos wnuczce siostry naszego Bohatera:

“Ogólnie losy Wujka były do niedawna w ogóle przez nas nieznane. Z rzadkich opowiadań babci wiedzieliśmy tylko, że był jej ukochanym bratem, który za swą działalność został zamordowany, ale gdzie i kiedy, tego nie wiedzieliśmy. Babcia do końca swojego życia miała go w pamięci. Z tego co wiemy, Wujek miał też żonę i malutkie dziecko.”

 

Cześć i Chwała Bohaterom !!!

 

Adnotacja Autora: Źródła różne IPN

zdjęcie: archiwum rodzinne

zdjęcie: archiwum rodzinne

Artykuł Władysław Majtyka ps. „Biały” pochodzi z serwisu .

powrót

Materiał udostępniony za zgodą Autora Moje Dni z Żołnierzami Wyklętymi. Dziękujemy!

Dzień DCCLII (752): Roman Lisiecki ps. “Bernard”

 

“Przysięgam Panu Bogu w imię Zbawiciela, że użyję wszystkich sił dla obrony Ojczyzny przeciwko złu obecnych władz, świadomie postępując i rozumiejąc, walcząc w obronie Ojczyzny. Będę strzegł wszystkich tajemnic i rozkazy wiernie wykonywać. W razie zdrady i niedotrzymania powierzonych mi tajemnic czeka mnie kara śmierci.”

 

Nasz Bohater urodził się 01.01.1924. Był synem Ignacego.

Dalej wiemy tylko, że został żołnierzem oddziału Ryszarda Buczkowskiego “Tarzana”, który w maju 1945 r. na terenie powiatu lipnowskiego założył zbrojną grupę, nad którą objął dowództwo. “Tarzan” swój oddział nazwał “Armia Krajowa”. Jego wysiłki w tworzeniu grupy wspierał też ks. Józef Żelazek, proboszcz parafii Wielgie.

W skład organizacji weszli mieszkańcy okolicznych wsi, a także osoby przebywające w tym rejonie w wyniku migracji spowodowanych działaniami wojennymi. Celem jej była walka z nowym, komunistycznym ustrojem. Organizacja miała charakter zbrojny. Na wyposażeniu posiadała broń, w tym karabiny, pistolety, broń maszynową i granaty, którą wykorzystano w kilku akcjach – atakach na posterunki MO, instytucje i zakłady przemysłowe. Między innymi oddział “Tarzana” przeprowadził kilka rozbrojeń posterunków Milicji Obywatelskiej (MO) w Chalinie, Lesznie. Wielgiem, Zadusznikach i dwukrotnie w Fabiankach. W drugiej połowie czerwca 1945 r. w Krojczynie “Tarzan” wraz z siedmioma innymi partyzantami dokonał napadu na lokal Komitetu Gminnego PPR gminy Zaduszniki, demolując pomieszczenie i zabierając spisy członków PPR. Schronienie członkom oddziału udzielane było przez miejscowych gospodarzy sympatyzujących z grupą. Organizacja cieszyła się dużym uznaniem, bowiem nie tylko liczni miejscowi gospodarze wspierali jej poczynania, udzielając pomocy w postaci zapewnienia noclegu, wyżywienia, miejsca odpoczynku, ale także kilku funkcjonariuszy lokalnych posterunków milicji i organów bezpieczeństwa zdezerterowało i wstąpiło w jej szeregi.

Akowcy składali następującą przysięgę:

“Przysięgam Panu Bogu w imię Zbawiciela, że użyję wszystkich sił dla obrony Ojczyzny przeciwko złu obecnych władz, świadomie postępując i rozumiejąc, walcząc w obronie Ojczyzny. Będę strzegł wszystkich tajemnic i rozkazy wiernie wykonywać. W razie zdrady i niedotrzymania powierzonych mi tajemnic czeka mnie kara śmierci.”

 

Zaangażowanie ogromnej liczby funkcjonariuszy UB, MO i KBW wprowadziło niepokój i wewnętrzne rozgrywki w oddziale. Wśród partyzantów dochodziło do różnicy zdań na temat tego, co dalej robić. W nocy 23 września 1945 r. “Tarzan” zginął w niejasnych okolicznościach zastrzelony przez jednego z nowo przyjętych do oddziału partyzantów.

Niedługo potem w celu rozbicia grupy w rejon Lipna skierowanych zostało 115 funkcjonariuszy organów bezpieczeństwa, uzbrojonych i wyposażonych w samochody terenowe. W rezultacie działań pościgowych do skutecznego zatrzymania członków organizacji doszło 12 października 1945 r. Rankiem grupa operacyjna zaskoczyła na kwaterze członków oddziału ,,Tarzana”. Bez walki ujęto sześciu. Trzem udało się zbiec. W ten sposób grupa leśna “Tarzana” została zlikwidowana.

Wszczęte zostało śledztwo przez Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Bydgoszczy.

Funkcjonariusze UB podczas wielogodzinnych przesłuchań znęcali się w sposób drastyczny nad aresztowanymi.

Ogółem z 31 ustalonych z imienia i nazwiska członków oddziału “Tarzana” przed sądem postawiono 20 osób.

Wyrokiem Wojskowego Sądu Okręgowego w Poznaniu sygn. 0.584/45 z dnia 23 listopada 1945 r. na sesji wyjazdowej w Bydgoszczy, wszyscy oskarżeni zostali uznani winnymi zarzucanych im aktem oskarżenia czynów. Mieczysław Kasprowicz, Zdzisław Hieronim Spryszyński, Józef Wiśniewski, Jan Dzwoniarek, Jerzy Kozłowski i Roman Lisiecki zostali skazani na kary śmierci, pozostali na kary więzienia – cztery osoby otrzymały wyroki od 10 do 15 lat więzienia, siedem karę od 4 do 8 lat pozbawienia wolności, wobec trzech osób umorzono postępowanie na zasadzie amnestii. Jedynie wobec, skazanego na śmierć, Mieczysława Kasprowicza zastosowany został akt łaski decyzją Prezydenta Krajowej Rady Narodowej i karę zmieniono na 10 lat więzienia.

Kary śmierci zostały wykonane w dniu 17 stycznia 1946 r. na terenie więzienia w Bydgoszczy. Miejsce pochówku ofiar nie zostało jednoznacznie ustalone, prawdopodobnie jest to bydgoska nekropolia Wyklętych przy ulicy Kcyńskiej.

 

Cześć i Chwała Bohaterom !!!

 

 Adnotacja Autora: Tekst napisałem na podstawie różnych źródeł z IPN.

 

Więzienie w Bydgoszczy – lista straconych

Strona IPN

Artykuł Roman Lisiecki ps. “Bernard” pochodzi z serwisu .

powrót

Materiał udostępniony za zgodą Autora Moje Dni z Żołnierzami Wyklętymi. Dziękujemy!

 

Dzień DCCL (750): Wacław Urbański “Przedłużnica” , “Wacek”

 

Nasz Bohater urodził się w 1912 roku. Niestety, nic więcej na razie nie wiemy o wcześniejszym życiu “Przedłużnicy”.

W 1945 został żołnierzem oddziału Jerzego Gadzinowskiego „Szarego”.

Oddział “Szarego” działał od czerwca do października 1945 r. Oddział funkcjonował w południowej części powiatów: Nieszawa i Włocławek w województwie bydgoskim i północnej części powiatów Koło i Konin w województwie poznańskim. Na krótko przed rozbiciem na początku listopada 1945 r. działał również w okolicach Łodzi. Najczęściej ukrywali się w lasach.

Partyzanci „Szarego” nie budowali bunkrów, tylko kwaterowali u poszczególnych indywidualnych gospodarzy. Mieli też kilka stałych kwater rozlokowanych w miejscowościach: Izbica Kujawska, pow. Koło (tartak, leśniczówki), Lasy Ślesińskie, pow. Konin, Lubraniec, Żurawice, Grójec, Koziejaty, pow. Włocławek (zabudowania rolników) oraz Torzewo, Janowice, pow. Nieszawa. W czasie pobytu partyzantów w zabudowaniach zaprzyjaźnionego rolnika oddział wystawiał posterunki – w dzień w ubraniu cywilnym z krótka bronią, w nocy na zewnątrz stawiano wartowników w mundurze wojskowym z bronią automatyczną. W sytuacjach, kiedy były potrzebne środki transportu, zatrzymywano np. samochód ciężarowy, (najczęściej w tym czasie należący do Rosjan) względnie nakazywano gospodarzom wydać podwody. Szoferom zarówno polskim jak i rosyjskim w podzięce za podwiezienie na miejsce rewanżowano się papierosami, wódką lub produktami żywnościowymi. Kontakt miedzy swymi grupami i placówkami utrzymywano poprzez łączników. Korzystano również z telefonów w agencjach pocztowych, a także z aparatów znajdujących się w posterunkach Milicji Obywatelskiej (MO). Członkowie oddziału zdobywali uzbrojenie, środki materialne i finansowe w wyniku akcji rekwizycyjnych przeprowadzanych w instytucjach państwowych, spółdzielczych oraz u miejscowych młynarzy i rolników. Oddział „Szarego” przeprowadził ogółem kilkadziesiąt akcji. Były to przede wszystkim pobicia i rozbrojenia funkcjonariuszy MO, UB, rozbrojenia posterunków MO (19 razy), rekwizycje i wyroki śmierci wykonane na osobach, które zbyt gorliwie służyły nowej władzy.

Z ciekawostek uzyskanych od Józefa Żernickiego, fachowca od Wyklętych Pomorza i Kujaw, warto podać to, że np. posterunek MO w Osięcinach ludzie “Szarego” rozbrajali 5 razy !!! Dochodziło nawet do tego, że milicjanci sami kładli karabiny na schodach, żeby nie doszło do szturmu na posterunek.

Prawdopodobnie, podobnie jak większość żołnierzy oddziału i sam dowódca, został aresztowany 13 listopada 1945 r. w Łodzi.

Śledztwo prowadzone przez Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Bydgoszczy przeciwko Gadzinowskiemu i żołnierzom oddziału m.in. naszemu Bohaterowi zamknięto 31 grudnia 1945 r.

Rozprawa, prowadzona przez Wojskowy Sąd Okręgowy w Poznaniu na sesji wyjazdowej w Bydgoszczy, odbyła się w dniach 21- 22 lutego 1946 r. Rozprawę sądową, na której zapadały wyroki śmierci, potraktowano jako imprezę kulturalno-rozrywkową. Proces odbył się w Bydgoszczy w kinie „Pomorzanin”, na który sprzedawano bilety wstępu !!!

Wyrok wykonano 29 maja 1946 r. w Więzieniu Karno-Śledczym w Bydgoszczy. Tego samego dnia razem z nim rozstrzelano sześciu członków oddziału:18-letniego dowódcę “Szarego”, 17-letniego Norberta Michalskiego, 19-letniego Lecha Marciniaka, 27-letniego Czesława Gortata, 21-letniego Franciszka Przygodzkiego oraz 33-letniego Jana Mroczka. Nasz Bohater w chwili śmierci miał 34 lata.

 

Cześć i Chwała Bohaterom !!!

 

Adnotacja Autora: Źródła różne IPN

Cmentarz komunalny przy ul. Kcyńskiej w Bydgoszczy – bydgoska “Łączka”.

Artykuł Wacław Urbański ps. „Przedłużnica” pochodzi z serwisu .

powrót

a

Materiał udostępniony za zgodą Autora Moje Dni z Żołnierzami Wyklętymi. Dziękujemy!

a

Dzień CDXLIX (449) : Ppor. Jan Turowski “Orlicz”

a

Niesamowite !!! Nasz Bohater urodził się ok. 8 km od miejscowości, gdzie się urodziłem i wychowałem.

” Ciężarówka powoli jechała; poprzedzał ją wojskowy gazik z uzbrojonymi ubowcami. Przez częściowo zrolowaną płachtę brezentu widział samochód obstawy z KBW. Jechali przy wygaszonych światłach jakimiś leśnymi duktami. Kilka razy koła samochodu wpadały w śnieżną zaspę. Siedzący obok niego „Lew” wtulił głowę w ramiona i bezgłośnie płakał. Mimo żalu, który czuł do niego za zachowanie w śledztwie poczuł przypływ litości. Może nie każdy rodzi się bohaterem… „Weź się w garść!” – syknął do niego – „Zachowuj się jak żołnierz a nie smarkacz!”. Ten krótki rozkaz jakby na moment otrzeźwił jego adiutanta. Dwaj pozostali skazańcy milczeli; zrezygnowani wpatrując się w podłogę ciężarówki. Konwój tymczasem dotarł do niewielkiego lasku przy jakiejś wsi bo za chwilę, mimo, że był środek nocy, zaszczekały psy. Samochody stanęły i rozległ się okrzyk: „No, bandziory! Wychodzić!”. Mocne dłonie strażników eskorty schwyciły ich za ramiona. Gwałtownie wypchnięci z ciężarówki upadli na zlodowaciały śnieg. Wstawał powoli mimo kopniaków eskorty. Ręce miał skute kajdankami. Nie zwracał uwagi na to; podobnie jak na ciche przekleństwa ubowców, zawzięcie odsłaniających łopatami śnieg z leśnego wykrotu. Inni wyrzucili z ciężarówki kilka worków z piaskiem. W myślach intensywnie się modlił i upajał mroźnym zapachem leśnej nocy, jakby chciał zabrać to wspomnienie tam dokąd już w myślach podążał… Nie czuł zimna, tylko narastające bicie serca. Przez te wszystkie lata konspiracyjnej roboty nieustannie towarzyszyła mu myśl, że pewnego dnia to wszystko może się zakończyć właśnie w taki sposób. Żołnierz KBW zdjął mu kajdanki i ruchem głowy wskazał leśną rozpadlinę. Bez słowa podszedł do stojącego z tyłu „Lwa”. Mocno uścisnął jego dłoń. Kiwnął głową dwóm nieznanym WIN-owcom. Odwrócił się i w asyście strażników wszedł na niewielki przed chwilą usypany kopczyk ze śniegu. „Chcesz zapalić?” – zapytał stojący obok ubowiec. Bez słowa, przecząco pokiwał głową. „Nie to nie… Zaraz zdechniesz i pójdziesz do tego swojego Boga. Pogrzebiemy was tutaj jak zdechłe psy i wszyscy o Tobie „Orlicz” zapomną. A jak o was będą mówić to tylko jako o bandytach i faszystach…” – ciągnął dalej niezrażony obrońca „ludu pracującego”. Pewnie by chciał perorować dalej gdy „Orlicz” przerwał paplaninę: „Stul pysk i rób co do ciebie należy, ruski sługusie!!”. Czuł napięcie każdego mięśnia. Za chwilę nastąpi wielkie Przeistoczenie… Zobaczył jeszcze jak dwaj ubowcy naciągają sprężyny pepesz i zamknął oczy…

Była noc 14 na 15 stycznia 1947 roku.” (…)

Źródło : Muzeum Żołnierzy Wyklętych

 

(…) Jan Turowski, który w nielicznych biogramach i krótkich notatkach biograficznych często występował jako Władysław Kornelewski urodził się 21 stycznia 1922 roku w Zdunach (gm. Dzierzno ) (dop. wł. Dzierzno było gminą w II RP, obecnie to gm. Świedziebnia , powiat Brodnica , woj. kujawsko – pomorskie)

“Kornelewski” używał w trakcie kilkuletniej działalności konspiracyjnej i pod tymi personaliami został aresztowany przez UB i po szybkim procesie stracony. Co ciekawe podczas śledztwa i procesu nie przyznał się do prawdziwego nazwiska i daty urodzenia. Posługując się do końca fałszywą tożsamością podał, iż urodził się 6 maja 1918 roku w Brodnicy. Ojciec Jana, Bolesław był z zawodu kowalem posiadającym niewielkie gospodarstwo w we wsi Zduny. Głównie dochody osiągał jednak podczas budowy plebanii w miejscowości Świedziebno ( dop. wł. Świedziebnia). Jego kwalifikacje i fachowość związały na dłużej jego i rodzinę z parafią w tej miejscowości.

Jan Turowski do wybuchu wojny ukończył II klasy gimnazjum, co pozwoliło mu – biorąc pod uwagę wysoki poziom przedwojennego nauczania – na przyswojenie całkiem przyzwoitego zakresu wiedzy, co pomogło mu w okresie okupacji niemieckiej. Z informacji przekazanej mi przez członka rodziny p. Jacka Turowskiego wynika, że jako dziecko odznaczał się pobożnością. Ojciec Bolesław zmarł na początku okupacji niemieckiej i ciężar odpowiedzialności za materialne utrzymanie rodziny spadł na barki młodego Jana, który podjął pracę fizyczną.

W zeznaniach złożonych w dniu 30 listopada 1946 roku przed oficerem śledczym UB Stanisławem Dobrzyńskim, podał dość ogólnikowo okoliczności rozpoczęcia działalności konspiracyjnej: „(…) W 1941 roku w miesiącu kwietniu poszedłem do partyzantki gdzie byłem jeden rok po czym powróciłem do domu rodzinnego, gdzie zostałem złapany przez wojsko niemieckie i wywieziony do Guberni generalnej w okolice Sokołowa Podlaskiego skąd przedostałem się na teren pow. Ostrów Maz., gdzie przebywałem do chwili zatrzymania(…)”.

Nie była to prawda lecz kamuflaż. Na przełomie zimy i wiosny 1941 roku na terenie rodzinnej gminy 19-letni Turowski założył niewielką konspiracyjną organizację niepodległościową o nazwie „Legion Orła Białego”. Organizacja kierowana przez Jana prowadziła działania propagandowe i sabotażowe. W maju 1941 roku kilku konspiratorów na czele z Turowskim włamało się do budynku gminy w Świedziebni, gdzie zdobyto maszynę do pisania i materiały biurowe, natomiast budynek został zdemolowany. Tej samej nocy grupa konspiratorów zniszczyła niemiecką masarnię. W kilkanaście dni później w m. Gołkowo spłonęły zabudowania gospodarcze Niemca przesiedlonego na te tereny z Besarabii. Powyższe działania nie umknęły uwadze miejscowej żandarmerii niemieckiej i funkcjonariuszom gestapo z Rypina. Już w nocy z 21/22 maja aresztowano kilkunastu Polaków. Pomimo bicia i tortur niemieckie śledztwo nie posunęło się do przodu. O tragicznym końcu organizacji zadecydowała nieudana akcja dokonana przez Jana Turowskiego. Pod koniec lipca podczas akcji zdobycia roweru na cele organizacji został aresztowany przez żandarmów i osadzony w niemieckim posterunku. Stamtąd dokonał brawurowej ucieczki wyrywając pistolet jednemu z żandarmów i ostrzeliwując się. Odtąd ukrywał się, ścigany m.in. niemieckimi listami gończymi. Tymczasem w miejscu pracy Turowskiego i w jego domu gestapo zorganizowało rewizje znajdując m.in. zarekwirowaną w maju maszynę do pisania. Miarę nieszczęścia dopełnił nieświadomy 7-letni siostrzeniec Jana. Skuszony słodyczami przez gestapowców…przekazał im nazwiska wszystkich kolegów, którzy przychodzili do wuja! Aresztowania błyskawicznie rozprzestrzeniły się w całej okolicy. Większość aresztowanych członków „Legionu Orła Białego” została zamordowana w niemieckich więzieniach i obozach koncentracyjnych. Niestety nie wiemy dokładnie, jakie były losy Jana Turowskiego od momentu, w którym został zmuszony do ukrywania się. Ze szczątkowych informacji wiadomo, że ukrywał się w południowej części lasów niedaleko Bryńska, później w okolicach miejscowości Likiec, Szczutowo i Gójsk (pow. sierpecki). Nie wiemy w jakich okolicznościach i kiedy znalazł się na terenie pow. Ostrów Mazowiecka. Czy była to jego samodzielna inicjatywa czy też został „przerzucony” np. przez konspiracyjną organizację? Na te pytania niestety nie ma odpowiedzi.

W 1943 roku Jan Turowski wstąpił w szeregi wywodzącej się ze Stronnictwa Narodowego Narodowej Organizacji Wojskowej, kilkudziesięciotysięcznej organizacji zbrojnej scalonej w 1942 roku z Armią Krajową. Na terenie powiatu Ostrów Mazowiecka podobnie jak w sąsiednich powiatach była to organizacja liczna i prężna z dobrze zorganizowanymi strukturami konspiracyjnymi. Jak wynika z jego zeznań złożonych w dniu 30 listopada 1946 roku osobą „wprowadzającą” go do NOW był Leon Dmochowski – „Zawisza” a jego pierwszym pseudonimem „Grunt”. W późniejszym czasie będzie używał kilku innych: „Dywan”, „Wezyr” a przede wszystkim ten, pod którym przejdzie do historii – „Orlicz”. Z zachowanych dokumentów archiwalnych NOW wynika, że 28 grudnia 1943 roku „Orlicz” został kierownikiem informacyjnym (wywiadu) w obwodzie „Bug” (wschodnia część pow. Ostrów Maz.), który wchodził w skład Komendy Powiatu Łomża (krypt. „Łukasz”) NOW („Rozkaz Komendy Okręgu nr 1607 z 28 grudnia 1943 roku”). Jesienią tegoż samego roku na dobre zadomowił się na terenie wsi w gminie Andrzejewo. Imał się pracy fizycznej jako pomocnik gospodarzy a zamieszkiwał m.in. w Kowalówce u p. Tymińskich, w Andrzejewie u Józefa Kalupy. W końcu przeniósł się do wsi Załuski-Lipniewo gdzie najpierw zamieszkał u Jana Nowackiego – „Pociska”, przedwojennego działacza Stronnictwa Narodowego i jednego z organizatorów NOW w gminie Andrzejewo. W miesiącu październiku lub listopadzie na stałe osiadł w domostwie Anieli i Bronisława Zawistowskich w Załuskach. Była to patriotyczna rodzina, która przyjęła „Władysława Kornelewskiego” z otwartymi ramionami. Pod rodzinny dach „pana Władka” sprowadził Stanisław Zawistowski (rocznik 1922) starszy z synów. Do NOW wstąpił pod koniec 1941 roku obierając pseudonim „Wicher”. Jako kapral zginął 23 czerwca 1944 roku w największej bitwie partyzanckiej w łomżyńskiem podczas okupacji niemieckiej – w Czerwonym Borze. Do NOW należała także córka p. Zawistowskich Salomea (rocznik 1923), która występowała pod pseudonimem „Grażyna”. W późniejszym czasie – październik 1944 roku – przysięgę konspiracyjną przed „Orliczem” złoży młodszy syn p. Zawistowskich Tadeusz (rocznik 1928), który obierze dla siebie pseudonim „Krakus”. Był on kurierem i łącznikiem komendanta „Orlicza”. I chyba jest  już jedynym żyjącym człowiekiem tak dobrze pamiętającym swojego dowódcę:

„Ciemny blondyn, niski i dość drobny. Charakter spokojny i opanowany. Nie krzyczał, nie pieklił się. Zrównoważony. Nie przypominam sobie aby w mojej obecności choćby raz zaklął. U nas to nawet byli tacy, co mówili, że chyba musiał być z seminarium…!” – uśmiecha się p. Tadeusz. „Niewiele mówił o sobie. Przez cały czas był „Władysławem Kornelewskim”. W kilka miesięcy później, gdy wprowadził się do nas zorganizował tajne nauczanie, które prowadził dla młodszych dzieci z naszej wioski. Na nauki przychodziło kilkanaścioro dzieci. Był przez nich lubiany. W zamian za naukę gospodarze uradzili, że będzie otrzymywał kilogram słoniny miesięcznie. Za naukę jednego dziecka! Ten kto nie pamięta tamtych czasów i biedy, która panowała nie jest w stanie zrozumieć czym był kilogram słoniny… Z racji tego, że w naszym domu „Orlicz” miał – jak to się mówi – wikt i opierunek; tą słoninę wysyłał on w paczkach dla więzionych w niemieckich obozach i więzieniach. Taki to był człowiek!..” – z zadumą pokiwał głową p. Tadeusz.

Dom Zawistowskich stał się dla Turowskiego szczęśliwy, również z tego powodu, że zakochał się w starszej córce gospodarzy Salomei. I to z wzajemnością. Uczucie to było na tyle głębokie i poważne, że byli nieformalnymi narzeczonymi.

21 lipca 1944 roku Jan Turowski zdał pomyślnie egzamin ukończenia konspiracyjnej Szkoły Podchorążych i rozkazem nr 1614 Komendanta Okręgu „Cyryl” (białostockiego) mjr. „Bohdana” – Mieczysława Grygorcewicza został awansowany do stopnia kaprala podchorążego. Prawdopodobnie nie był to koniec trybu awansowego „Orlicza”. W niedługim czasie został awansowany do stopnie podporucznika czasu wojny (cz.w.). Pewien ślad wskazuje na taką nominację „Rozkaz Specjalny” p.o. Komendanta Okręgu ppor. „Lota” – Władysława Szwarce z dn. 2 listopada 1944 roku: „(…) URLOPY: Ppor. Orliczowi udzielam urlopu zdrowotnego do 20.XI.44r.(…)”.

Po zajęciu powiatu Ostrów Mazowiecki przez wojska sowieckie, „Orlicz” podobnie jak cała organizacja nadal pozostał w konspiracji pełniąc szereg odpowiedzialnych funkcji. Do czerwca 1945 roku był zastępcą Inspektora Obwodu o kryptonimie „Bug”. W miesiącach czerwiec-lipiec 1945 roku był szefem Wydziału II (wywiad) NOW na powiat Ostrów Mazowiecka. Od końca sierpnia do października 1945 roku „Orlicz” został mianowany dowódcą wyszkolenia wojskowego przy Komendzie Powiatu Ostrów Maz. z tą tylko różnicą, że zaczął sprawować tę funkcję w NOW a kontynuował ją w ramach nowej ogólnopolskiej organizacji – Narodowego Zjednoczenia Wojskowego (NZW).

Jesienią 1945 roku w ramach organizacji terenowej NZW, Komenda Okręgu III (białostockiego) (kryptonim „XV”, „Chrobry”) zdecydowała o utworzeniu na terenie powiatu Ostrów Mazowiecka samodzielnej Komendy Powiatowej o kryptonimie „Olkusz”. Pierwszym komendantem mianowano por. „Krechowiaka” – Stanisława Lichotę. Po jego aresztowaniu w październiku p.o. komendanta został „Orlicz”. Oprócz tego oddelegowano go do zorganizowania i dowodzenia Pogotowiem Akcji Specjalnej – doborowymi jednostkami partyzanckimi, które miały się składać z najlepiej wyszkolonych, doświadczonych i uzbrojonych żołnierzy NZW. PAS miał być w pierwszej linii walki z grupami operacyjnymi NKWD i UB-KBW; to żołnierze tej formacji mieli odbijać aresztowanych, likwidować na rozkaz organizacji konfidentów i donosicieli oraz dokonywać akcji zaopatrzeniowych. No i pilnować porządku w terenie, ochraniając ludność przed rabusiami i grupami bandyckimi…

Komendantem Powiatowym „Orlicz” był niedługo. Zastąpił go na tej funkcji ppor. „Kłos” – Adam Kotowski przysłany z powiatu „Mazur” (Wysokie Mazowieckie) w grudniu 1945 roku. W związku z tym mógł skupić się na rozbudowie pionu bojowego jako szef PAS. Późną jesienią 1945 roku został sformowany powiatowy oddział PAS o kryptonimie „Fala” dowodzony przez kilka miesięcy przez ppor. „Orlicza”. Pod koniec ’45 roku jego stan nie przekraczał 25 żołnierzy. Apogeum działań i liczebności partyzantów z oddziału „Fala” przypadło na wiosnę i lato 1946 roku. W kulminacyjnym momencie oddział liczył ponad 50 bardzo dobrze uzbrojonych i nieźle „ostrzelanych” partyzantów. Już w listopadzie 1945 roku żołnierze „Orlicza” dowodzeni przez jego zastępcę plut. „Rysia” – Antoniego Zamęckiego rozbroili w Kogutowie kilkunastoosobową grupę operacyjną UB i „ludowego” Wojska. Rozstrzelano na miejscu znanego z okrucieństwa funkcjonariusza UB, reszta jeńców została wypuszczona wolno. W kilka tygodni później osłaniając naradę Komendy Okręgu NZW w Żochowie (9 grudnia) ten sam oddział stoczył zwycięską potyczkę z grupą operacyjną UB-LWP. Znacznie więcej udanych akcji i walk odnotowano w roku następnym. Z kronikarskiego obowiązku należy odnotować w marcu 1946 roku zdobycie posterunku MO w Czyżewie czy też udaną zasadzkę na grupę operacyjną KBW niedaleko wsi Suski w dniu 30 marca. Latem 1946 roku oddział „Fali” dowodzony przez następcę „Orlicza” plut. „Zagłobę” – Stanisława Zamęckiego m.in. rozbroił w dniu 6 lipca kilkudziesięciu żołnierzy LWP a w dwa dni później pociąg przewożący „ludowych” wojaków pomiędzy stacjami Szulborze-Koty a Zarębami Kościelnymi. W ręce „leśnych” tylko podczas tych dwóch akcji wpadły dziesiątki sztuk różnorakiej broni i znaczące ilości amunicji.

Wracając do „Orlicza”. W marcu 1946 roku dotychczasowy komendant Powiatu o kryptonimie „Olkusz” ppor. „Kłos” – Adam Kotowski rozkazem KO „Chrobry” został łącznikiem Komendy Okręgu Białostockiego NZW z Komendą Główną tejże organizacji. Na jego stanowisko mianowano ppor. „Orlicza” (1 kwietnia 1946 roku).

Struktura terenowa KP „Olkusz” składała się z 4 batalionów, po 200-250 zaprzysiężonych na batalion. Batalion 4 (gm. Andrzejewo, większość gm. Zaręby Kościelne i Jasienica) liczył prawdopodobnie ponad 300 zaprzysiężonych. Łączna więc liczba członków NZW na terenie powiatu Ostrów Mazowiecka oscylowała w granicach tysiąca osób. Bataliony dzieliły się na kompanie, te na plutony, natomiast plutony składały się z drużyn.

Skład personalny Komendy Powiatowej dowodzonej przez ppor. „Orlicza” – Jana Turowskiego wyglądał w sposób następujący:

Wydział I (organizacyjny) – ppor. Piotr Kulasiński – „Bicz”. Następnie plut. pdchor. Zygmunt Dąbrowski – „Łuna”, który kierował także siecią łączności organizacji.

Wydział II (wywiad) – początkowo dowodził nim sam „Orlicz”, później zastąpił go Stanisław Mikołajczak – „Sokół”.

Wydział III (propaganda). To ciekawe, gdyż w strukturze NZW na terenie okręgu białostockiego Wydział III na ogół był Wydziałem Operacyjnym organizacji, w przypadku KP „Olkusz” zajmował się on propagandą. Pracami tego Wydziału kierował „Pocisk” – Jan Nowacki.

Wydziałem IV (kwatermistrzostwem lub zaopatrzeniowym) kierował Jerzy Kulesza – „Żbik”.

Jeżeli chodzi o Pogotowie Akcji Specjalnej to do kwietnia 1946 roku szefem był „Orlicz”, później przez kilka miesięcy funkcja ta pozostała nieobsadzona i dopiero 5 września 1946 roku nowym dowódcą PAS został ppor. „Noc” – Zbigniew Żwański. W ramach Komendy Powiatu „Olkusz” istniała także Służba Pomocnicza Kobiet (SPK), którą kierowała „Grażyna” – Salomea Zawistowska. Kobiety szkolono jako sanitariuszki. Pełniły także funkcje łączniczek.

Jako dowódcę tak rozbudowanej struktury „Orlicza” cechowała odpowiedzialność. Szczególną uwagę poświęcał dyscyplinie podległych sobie członków organizacji i poszczególnych struktur. Konspiracyjna organizacja wojskowa była swoistą armią ochotniczą i tak jak w przypadku armii regularnej, gdzie nieraz dochodzi do różnych przypadków patologii i łamania dyscypliny, tym bardziej zjawisko takie występowało w organizacji konspiracyjnej. Można stwierdzić, iż ppor. „Orlicz” był szczególnie wyczulony na lekkomyślne lub niezgodne z ideami organizacji postawy lub czyny. Przykładem może być incydent z sierpnia 1946 roku we wsi Sukmanki. W trakcie pobytu oddziału PAS o kryptonimie „Fala”, jeden z żołnierzy lekkomyślnie zabawiając się rakietnicą spowodował wystrzał w dach krytej strzechą stodoły. Nie trzeba chyba szczegółowo wyjaśniać jaki był finał. Błyskawicznie pożar ogarnął także sąsiednie zabudowania. Ogółem spłonęło 7 gospodarstw. Straty były tym bardziej dotkliwe, że był to okres tuż po żniwach. Strata zbiorów przez miejscowych rolników była tym bardziej dotkliwa, że był to okres powojennej biedy. Sprawa stała się na tyle głośna, że dotarła do Komendy Okręgu Białostockiego. „Orlicz” był na tyle odpowiedzialnym człowiekiem i dowódcą, że zrekompensował rolnikom straty, zarządzając zbiórkę zboża dla pogorzelców. Pomimo sukcesów bojowych oddziału „Fala”, komendant „Orlicz” dość krytycznie już wcześniej oceniał poziom dyscypliny panujący w jednostce. Być może to zadecydowało o zmianach personalnych. Z dniem 5 września nowym szefem PAS na teren pow. Ostrów Mazowiecka został mianowany ppor. „Noc” – Zbigniew Żwański. Dokonano zmniejszenia stanu liczbowego oddziału i przyjęto – zgodną z koncepcją Komendanta Okręgu ppłk. „Błękita” – Władysława Żwańskiego – bardziej defensywną taktykę, pogłębiając jednocześnie konspirację.

„Orlicz” sporo uwagi poświęcał nie tylko dyscyplinie panującej w organizacji a zwłaszcza w jej pionie bojowym. Dbał o należyte prowadzenie księgowości i rachunków przez wydział kwatermistrzowski. Za równie ważną postrzegał dystrybucję informacji w postaci kolportażu pism i NZW zarówno poziomu okręgowego jak i centralnego. Sporadycznie wydawano ulotki i odezwy, które następnie kolportowano na terenie powiatu „Olkusz”. Szczególną formą akcji propagandowej było wywieszenie antysowieckiego transparentu w na szosie Warszawa – Białystok w połowie drogi między Ostrowią a Zambrowem w dniu 1 października 1946 roku. Treść transparentu osadzonego na tyczkach nad szosą białostocką, zirytowała wysokich funkcjonariuszy UB z Białegostoku, którzy akurat tego dnia jechali samochodem na naradę do Warszawy. Próba wyciągnięcia tyczki uruchomiła zapalnik miny, którą zamaskowano! W wyniku eksplozji został ciężko ranny z-ca szefa WUBP w Białymstoku mjr. Eliasz Koton a inny z UB-owców zmarł w szpitalu.

Aresztowanie ppor. „Orlicza” – Jana Turowskiego poprzedził ciąg niefortunnych wydarzeń. W październiku 1946 roku funkcjonariusze UB z Łomży aresztowali w Warchołach – Zarębach Krystynę Pakułównę – „Różyczkę” i Krystynę Kuleszównę (siostrę „Żbika” – Jerzego Kuleszy, szefa Wydziału IV KP „Olkusz”). Obie aresztowane należały do NZW. Podczas rewizji u „Różyczki” UB-owcy znaleźli maszynę do pisania. „Różyczka” nie wytrzymała „metod” śledczych i wskazała na „Grażynę” – Salomeę Zawistowską jako osobę, od której otrzymała maszynę. 26 października 1946 roku gospodarstwo państwa Zawistowskich zostało otoczone przez grupę operacyjną UB. W domu przebywał wówczas podporucznik „Orlicz”, który został aresztowany. Podczas rewizji znaleziono dokumenty organizacyjne, broń i maszyny do pisania. Aresztowana została również „Grażyna” – Salomea Zawistowska oraz adiutant Komendanta Powiatu „Lew” – Henryk Olczak (b. żołnierz oddziału powiatowego PAS o krypt. „Fala”). W śledztwie „Orlicz” zachował godną postawę. Zeznawał w taki sposób, aby nie doprowadzić do następnych aresztowań i zachować w miarę nietkniętą strukturę organizacyjną. Nie wiemy na pewno czy wobec niego stosowano „standardowe” metody śledcze bezpieki: bicie i tortury. Jeszcze przed procesem – w grudniu 1946 roku – nie miał złudzeń co do swojego losu… Świadczyć o tym może zachowany list do Matki, przemycony w ubraniu do prania, które z więzienia w Ostrowii odebrała przed Świętami Bożego Narodzenia ’46 roku Aniela Zawistowska. List niezwykle wzruszający i przejmujący, który świadczy o ideowości i osobowości Jego autora…

Z informacji przekazanej mi przez „Krakusa” – Tadeusza Zawistowskiego, wynika, że obok tego listu był jeszcze jeden: do Komendanta Okręgu Białostockiego NZW ppłk. „Błękita” – Władysława Żwańskiego z prośbą o odbicie lub o wymianę na schwytanych UB-owców. Pani Aniela Zawistowska miała dostarczyć przesyłkę do „punktu kontaktowego” we wsi Uścianek-Dębianka (gm. Szulborze). Niestety organizacja nie podjęła takich działań, pomimo, że „Olkusz” dysponował kilkudziesięcioma dobrze uzbrojonymi i doświadczonymi żołnierzami. Ewentualnych posiłków mogła dostarczyć organizacja NZW z KP „Łaba Południowa” (południowa część łomżyńskiego), gdzie pionem bojowym dowodził wówczas ppor. „Ciemny” – Tadeusz Narkiewicz. Dziś nie wiemy czy od początku nie było takich planów, czy też prowadzono działania wywiadowcze i zastanawiano się nad metodą uwolnienia „Orlicza”. Jeżeli nawet rozważano takie możliwości to wszystko przesądził krótki proces przed Wojskowym Sądem Rejonowym w Warszawie (sesja wyjazdowa) w Ostrowi Mazowieckiej, który 13 stycznia 1947 roku skazał na śmierć ppor. „Orlicza” oraz „Lwa” – Henryka Olczaka. Oskarżycielem był ppor. Marian Ryba, później w PRL m.in. gen. brygady oraz prezes PZPN. W kilkadziesiąt godzin później, obu skazanych oraz dwóch innych prawdopodobnie z WIN zamordowano w nocy w lesie nieopodal wsi Koziki. Ciała zostały wrzucone do leśnego wykrotu i przysypane kilkoma workami piasku przywiezionymi przez UB-owców na miejsce egzekucji. W kilka tygodni później Irenie Surdukowskiej, narzeczonej „Lwa” – Olczaka udało się uzyskać od znajomego funkcjonariusza UB informacje na temat lokalizacji miejsca pochówku. Ów pracownik „resortu” opowiedział także nieszczęsnej dziewczynie o ostatnich chwilach skazańców: „Lew” miał być załamany i płakał natomiast „Orlicz” zachował do końca spokój. Według relacji p. Tadeusza Zawistowskiego, w okresie roztopów (w drugiej połowie marca ’47 roku), członkowie jego rodziny (Matka i siostra Honorata) oraz on w całkowitej tajemnicy dotarli na miejsce anonimowego pochówku. Zwłoki były dość płytko pogrzebane i pokiereszowane przez dzikie zwierzęta. Pod osłoną nocy zwłoki podporucznika „Orlicza” – Jana Turowskiego zostały przewiezione i pochowane na cmentarzu w Andrzejewie. Jako jeden z nielicznych „wyklętych żołnierzy” spoczął na zawsze w uświęconym miejscu… “

W komentarzu wzruszający list “Orlicza” do swojej mamy.

 “Droga Mamo !
Losy przekreśliły moje życie, przyszło mi zginąć za Polskę. Trudno taka wola Boża. Nie rozpaczaj Matko. Wiem, że przykro Ci będzie , żem Ciebie zostawił samą. W tej chwili gdy piszę te słowa , łzy spłynęły mi z oczu. Nie zobaczę was więcej , tych wszystkich , których tak bardzo kochałem. Powróci do Was za mnie moja Narzeczona – Grażynka , która miała zostać moją towarzyszką życia. Dzieliła Ona ze mną ostatnie dni więzienne w celi więzienia. Przyjmijcie Ją jak najbliższą , najdroższą osobę. Będzie Ona wspomnieniem mego życia. Całuję mocno pozdrawiam moją Drogą Mamę , Janka , Ignaca z rodziną , Ciocię Kazię i Lodzię . Życzę szczęścia i dobrej doli. Proszę o pamięć i modlitwę.
Żegnajcie.

Bronisława Turowska, Zduny , pocz. Świedziebnia, pow. Rypin”

a

Cześć i Chwała Bohaterom !!!

a

Muzeum Żołnierzy Wyklętych w Ostrołęce

Zespół Szkół Ogólnokształcących i Zawodowych w Czyżewie

Ostrowski Portal Internetowy

“Wrona” – Portal Historyczny Andrzejewa

Fundacja Kwartalnika Wyklęci – lista Wyklętych

Ppor. Jan Turowski “Orlicz”

a

Ppor. Jan Turowski “Orlicz”

a

W środku stoją od lewej : Ppor. Jan Turowski “Orlicz” i jego adiudant Henryk Olczak “Lew”.

a

Antoni Zamęcki „Ryś” i Jan Turowski „Orlicz” (źródło IPN)

a

Jan Turowski „Orlicz”

a

Oddział NZW – Jedna z drużyn oddziału Pogotowia Akcji Specjalnej krypt. “Fala” , “Noc” powiatu Ostrów Mazowiecka. Ppor. Jan Turowski “Orlicz” przyjmuje meldunek od plut. Antoniego Zamęckiego “Rysia”. (źródło IPN)

a

---

Oddział NZW – Jedna z drużyn oddziału Pogotowia Akcji Specjalnej krypt. “Fala” , “Noc” powiatu Ostrów Mazowiecka. Ppor. Jan Turowski “Orlicz” przyjmuje meldunek od plut. Antoniego Zamęckiego “Rysia”. (źródło IPN)

a

Wzruszający list do mamy Bronisławy, napisany przed śmiercią.

 

a

 Miejsce śmierci “Orlicza” , “Lwa” i dwóch żołnierzy WIN-u.

 

Tablica nagrobna “Orlicza”

a

Wieś Zduny, gdzie urodził się “Orlicz”

a

Dzisiejszy widok gospodarstwa w Zdunach, w którym urodził się “Orlicz”. Teraz mieszka tu Jego przemiła rodzina.

 

 

 Ppor. Jan Turowski “Orlicz”

 

 

Bolesław Turowski, ojciec “Orlicza”

 

 Salomea Zawistowska “Grażyna” , narzeczona “Orlicza”. Urodzona w 1923 roku. W czasie okupacji niemieckiej członek NOW.

Unieważnienie wyroku. 

Meldunek “Orlicza” z książki “Mazowsze i Podlasie w ogniu 1944-1956. Powiat Ostrów Mazowiecka” pod redakcją Kazimierza Krajewskiego. Widać po tym, że “Orlicz” to był gość !!! Tutaj str. 659

Rozkaz “Orlicza” z książki “Mazowsze i Podlasie w ogniu 1944-1956. Powiat Ostrów Mazowiecka” pod redakcją Kazimierza Krajewskiego. Widać po tym, że “Orlicz” to był gość !!! Tutaj str. 662-663

Meldunek “Orlicza” z książki “Mazowsze i Podlasie w ogniu 1944-1956. Powiat Ostrów Mazowiecka” pod redakcją Kazimierza Krajewskiego. Widać po tym, że “Orlicz” to był gość !!! Tutaj str. 664-665

Meldunek “Orlicza” z książki “Mazowsze i Podlasie w ogniu 1944-1956. Powiat Ostrów Mazowiecka” pod redakcją Kazimierza Krajewskiego. Widać po tym, że “Orlicz” to był gość !!! Tutaj str. 666

Rozkaz “Orlicza” z książki “Mazowsze i Podlasie w ogniu 1944-1956. Powiat Ostrów Mazowiecka” pod redakcją Kazimierza Krajewskiego. Widać po tym, że “Orlicz” to był gość !!! Tutaj str. 671

Artykuł Jan Turowski “Orlicz” pochodzi z serwisu .

powrót

 

Materiał udostępniony za zgodą Autora Moje Dni z Żołnierzami Wyklętymi. Dziękujemy!

a

Dzień DCCXLVII (747): Kpt. Witold Starczewski „Wiktor” , “Wiktor-Pobóg”

a

Nasz Bohater urodził się 26.09.1918 roku w Toruniu. Był synem Antoniego i Apolonii z domu Dreszer. Ojciec był rzemieślnikiem. Witold ukończył szkołę ekonomiczno-handlową w Toruniu.

Od września 1938 roku do lipca 1939 odbył służbę wojskową w Dyw. Kursie Podchorążych 4 DP w Brodnicy i został mianowany ppor. rezerwy.

Brał udział w kampanii wrześniowej w bitwie nad Bzurą. Jesienią 1939 wrócił do Torunia, lecz wkrótce rodzina Starczewskich została wysiedlona do Płońska. Stamtąd Witold wraz młodszym bratem Stefanem przedostali się do Warszawy.

Tam, za namową byłego dowódcy z jednostki w Brodnicy mjr. Zygmunta Raliszki, wstąpił do organizacji “Miecz i Pług”, a następnie został oficerem Narodowych Sił Zbrojnych. Z ramienia NSZ był łącznikiem z Tajną Organizacją Wojskową „Gryf Pomorski” i współpracował z jednym z jej przywódców ks. Józefem Wryczą. Od marca 1944 był w Brygadzie Dyspozycyjno-Zmotoryzowanej NSZ “Koło”. Został oficerem operacyjnym. Także w czasie okupacji został awansowany na stopień kapitana. “Wiktor” razem z Brygadą uczestniczył w powstaniu warszawskim na Starym Mieście. Był tu oficerem sztabu. Następnie na rozkaz dowództwa zorganizował oddział – samodzielny batalion 76 pp, który operował w rejonie opoczyńskim, kieleckim i doszedł aż w okolice Inowrocławia. Po wkroczeniu sowietów oddział został rozwiązany.

Wiosną 1945 roku wrócił do Torunia i po utworzeniu Uniwersytetu Mikołaja Kopernika skończył rok prawa. Jednak nadal utrzymywał kontakty konspiracyjne, zostając do dyspozycji ROAK. Na rozkaz tej organizacji wyjechał do Kamienicy w powiecie jeleniogórskim i tam pracował w Gminnej spółdzielni “Samopomoc Chłopska”. W czasie amnestii w 1947 roku ujawnił się 9 kwietnia.

W 1949 roku ożenił się w Toruniu z Bogumiłą Kamper. Miał z nią syna i córkę.

W listopadzie 1951 roku nawiązał kontakt z emisariuszem Rządu Londyńskiego, pracującym dla działającej w Berlinie Rady Politycznej, Andrzejem Dalkowskim i przy współpracy Zygmunta Lewickiego, Czesława Krawczyńskiego i Stanisławy Łamek, zaczął zbierać informacje dla tej Rady.

10.08.1952 roku został aresztowany. Postawiono mu zarzut:

“współpraca z emisariuszem emigracyjnej Rady Politycznej, zorganizowanie siatki wywiadowczej mającej działać na rzecz Rady, nielegalne przechowywanie broni.”

Funkcjonariuszami UB i prokuratorami byli: Bachurski Zdzisław (WUBP Bydgoszcz), Goździkowski Stanisław (PUBP Toruń), Kacprzak Jerzy (MBP Warszawa), Leszkiewicz Grzegorz (WUBP Bydgoszcz), Linke Marian (WUBP Bydgoszcz), Miłoszewski Jerzy (WUBP Bydgoszcz), Napota Kazimierz (WPR Bydgoszcz), Miklas (Niklas) Leon (MBP Warszawa), Rozowski Lucjan (WUBP Bydgoszcz), Piotrowski (imię nieustalone) (dowódca plutonu egzekucyjnego), Szukuć Jan (WPR Bydgoszcz).

26.03.1953 został skazany przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Bydgoszczy na sesji wyjazdowej w Toruniu. Witold usłyszał wyrok: kara śmierci, utrata praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na zawsze oraz przepadek mienia. Skazany został przez komunistyczny sąd w składzie: przewodniczący-Różański Roman, sędziowie – Łabaziewicz Włodzimierz, Zborowski Jan, prokurator: Ryba Marian (WPR Bydgoszcz).

Rada Państwa nie skorzystała z prawa łaski.

Naszego Bohatera zamordowano 22.09.1953 roku w Bydgoszczy.

26.06.1991, na wniosek żony, wyrok unieważniono.

Warto dodać, że “Wiktor” używał w konspiracji także fałszywych danych:

Retmańczyk Julian, Zgorzelski Witold, Zakrzewski Stanisław.

a

Cześć i Chwała Bohaterom !!!

a

Adnotacja Autora: Źródła poniżej.

NSZ.COM.PL – Archiwa: kpt. Witold Starczewski ps. “Wiktor”

Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej – Starczewski Witold

1944 Powstańcze Biogramy – Witold Starczewski

a

Artykuł Witold Starczewski pochodzi z serwisu .

powrót

a

Materiał udostępniony za zgodą Autora Moje Dni z Żołnierzami Wyklętymi. Dziękujemy!

a

Dzień DCCXLV (745): Jerzy Kozłowski

a

Nasz Bohater urodził się 30.06.1925. Był synem Stefana.

W sierpniu 1945 roku opuścił szeregi MO i został żołnierzem oddziału Ryszarda Buczkowskiego “Tarzana”, który w maju 1945 r. na terenie powiatu lipnowskiego założył zbrojną grupę, nad którą objął dowództwo. “Tarzan” swój oddział nazwał “Armia Krajowa”. Jego wysiłki w tworzeniu grupy wspierał też ks. Józef Żelazek, proboszcz parafii Wielgie.

W skład organizacji weszli mieszkańcy okolicznych wsi, a także osoby przebywające w tym rejonie w wyniku migracji spowodowanych działaniami wojennymi. Celem jej była walka z nowym, komunistycznym ustrojem. Organizacja miała charakter zbrojny. Na wyposażeniu posiadała broń, w tym karabiny, pistolety, broń maszynową i granaty, którą wykorzystano w kilku akcjach – atakach na posterunki MO, instytucje i zakłady przemysłowe. Między innymi oddział “Tarzana” przeprowadził kilka rozbrojeń posterunków MO w Chalinie, Lesznie. Wielgiem, Zadusznikach i dwukrotnie w Fabianach. W drugiej połowie czerwca 1945 r. w Krojczynie “Tarzan” wraz z siedmioma innymi partyzantami dokonał napadu na lokal Komitetu Gminnego PPR gminy Zaduszniki, demolując pomieszczenie i zabierając spisy członków PPR. Schronienie członkom oddziału udzielane było przez miejscowych gospodarzy sympatyzujących z grupą. Organizacja cieszyła się dużym uznaniem, bowiem nie tylko liczni miejscowi gospodarze wspierali jej poczynania, udzielając pomocy w postaci zapewnienia noclegu, wyżywienia, miejsca odpoczynku, ale także kilku funkcjonariuszy lokalnych posterunków milicji i organów bezpieczeństwa zdezerterowało i wstąpiło w jej szeregi.

Akowcy składali następującą przysięgę:

“Przysięgam Panu Bogu w imię Zbawiciela, że użyję wszystkich sił dla obrony Ojczyzny przeciwko złu obecnych władz, świadomie postępując i rozumiejąc, walcząc w obronie Ojczyzny. Będę strzegł wszystkich tajemnic i rozkazy wiernie wykonywać. W razie zdrady i niedotrzymania powierzonych mi tajemnic czeka mnie kara śmierci.”

Zaangażowanie ogromnej liczby funkcjonariuszy UB, MO i KBW wprowadziło niepokój i wewnętrzne rozgrywki w oddziale. Wśród partyzantów dochodziło do różnicy zdań na temat tego, co dalej robić. W nocy 23 września 1945 r. “Tarzan” zginął w niejasnych okolicznościach zastrzelony przez jednego z nowo przyjętych do oddziału partyzantów.

Niedługo potem w celu rozbicia grupy w rejon Lipna skierowanych zostało 115 funkcjonariuszy organów bezpieczeństwa, uzbrojonych i wyposażonych w samochody terenowe. W rezultacie działań pościgowych do skutecznego zatrzymania członków organizacji doszło 12 października 1945 r. Rankiem grupa operacyjna zaskoczyła na kwaterze członków oddziału ,,Tarzana”. Bez walki ujęto sześciu. Trzem udało się zbiec. W ten sposób grupa leśna ..Tarzana” została zlikwidowana.

Wszczęte zostało śledztwo przez Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Bydgoszczy.

Funkcjonariusze UB podczas wielogodzinnych przesłuchań znęcali się w sposób drastyczny nad aresztowanymi.

Ogółem z 31 ustalonych z imienia i nazwiska członków oddziału “Tarzana” przed sądem postawiono 20 osób.

Wyrokiem Wojskowego Sądu Okręgowego w Poznaniu sygn. 0.584/45 z dnia 23 listopada 1945 r. na sesji wyjazdowej w Bydgoszczy, wszyscy oskarżeni zostali uznani winnymi zarzucanych im aktem oskarżenia czynów. Mieczysław Kasprowicz, Zdzisław Hieronim Spryszyński, Józef Wiśniewski, Jan Dzwoniarek, Jerzy Kozłowski i Roman Lisiecki zostali skazani na kary śmierci, pozostali na kary więzienia – cztery osoby otrzymały wyroki od 10 do 15 lat więzienia, siedem karę od 4 do 8 lat pozbawienia wolności, wobec trzech osób umorzono postępowanie na zasadzie amnestii. Jedynie wobec, skazanego na śmierć, Mieczysława Kasprowicza zastosowany został akt łaski decyzją Prezydenta Krajowej Rady Narodowej i karę zmieniono na 10 lat więzienia.

Kary śmierci zostały wykonane w dniu 17 stycznia 1946 r. na terenie więzienia w Bydgoszczy. Miejsce pochówku ofiar nie zostało jednoznacznie ustalone, prawdopodobnie jest to bydgoska nekropolia Wyklętych przy ulicy Kcyńskiej.

a

Cześć i Chwała Bohaterom !!!

a

Adnotacja Autora: Tekst napisałem na podstawie różnych źródeł z IPN..

a a a  

Artykuł Jerzy Kozłowski pochodzi z serwisu .

powrót

Materiał udostępniony za zgodą Autora Moje Dni z Żołnierzami Wyklętymi. Dziękujemy!

a

Dzień DCCXL (740): Jan Mroczek “Bal Murzynów”

a

“Proces odbył się w Bydgoszczy w kinie „Pomorzanin”, na który sprzedawano bilety wstępu.”

“Wyrok wykonano 29 maja 1946 r. w Więzieniu Karno-Śledczym w Bydgoszczy.”

a

Nasz Bohater urodził się 15.10.1912, prawdopodobnie w miejscowości Stoczek (dzisiaj powiat węgrowski ). (piszę prawdopodobnie, bo na Liście Wyklętych jest miejscowość Stoczko, a takiej wsi nie odnalazłem – proszę o pomoc), Był synem Franciszka i Józefy. Pochodzenie chłopskie.

Od maja 1945 został żołnierzem oddziału Jerzego Gadzinowskiego „Szarego”. Można powiedzieć, że był praktycznie od początku istnienia oddziału.

Oddział “Szarego” działał od czerwca do października 1945 r. Oddział funkcjonował w południowej części powiatów: Nieszawa i Włocławek w województwie bydgoskim i północnej części powiatów Koło i Konin w województwie poznańskim. Na krótko przed rozbiciem na początku listopada 1945 r. działał również w okolicach Łodzi. Najczęściej ukrywali się w lasach.

Partyzanci „Szarego” nie budowali bunkrów, tylko kwaterowali u poszczególnych indywidualnych gospodarzy. Mieli też kilka stałych kwater rozlokowanych w miejscowościach: Izbica Kujawska, pow. Koło (tartak, leśniczówki), Lasy Ślesińskie, pow. Konin, Lubraniec, Żurawice, Grójec, Koziejaty, pow. Włocławek (zabudowania rolników) oraz Torzewo, Janowice, pow. Nieszawa. W czasie pobytu partyzantów w zabudowaniach zaprzyjaźnionego rolnika oddział wystawiał posterunki – w dzień w ubraniu cywilnym z krótka bronią, w nocy na zewnątrz stawiano wartowników w mundurze wojskowym z bronią automatyczną. W sytuacjach, kiedy były potrzebne środki transportu, zatrzymywano np. samochód ciężarowy, (najczęściej w tym czasie należący do Rosjan) względnie nakazywano gospodarzom wydać podwody. Szoferom zarówno polskim jak i rosyjskim w podzięce za podwiezienie na miejsce rewanżowano się papierosami, wódką lub produktami żywnościowymi. Kontakt miedzy swymi grupami i placówkami utrzymywano poprzez łączników. Korzystano również z telefonów w agencjach pocztowych, a także z aparatów znajdujących się w posterunkach MO. Członkowie oddziału zdobywali uzbrojenie, środki materialne i finansowe w wyniku akcji rekwizycyjnych przeprowadzanych w instytucjach państwowych, spółdzielczych oraz u miejscowych młynarzy i rolników. Oddział „Szarego” przeprowadził ogółem kilkadziesiąt akcji. Były to przede wszystkim pobicia i rozbrojenia funkcjonariuszy MO, UB, rozbrojenia posterunków MO (19 razy), rekwizycje i wyroki śmierci wykonane na osobach, które zbyt gorliwie służyły nowej władzy.

Z ciekawostek uzyskanych od Józefa Żernickiego, fachowca od Wyklętych Pomorza i Kujaw, warto podać to, że np. posterunek MO w Osięcinach ludzie “Szarego” rozbrajali 5 razy !!! Dochodziło nawet do tego, że milicjanci sami kładli karabiny na schodach, żeby nie doszło do szturmu na posterunek.

Tak, jak większość ludzi z oddziału, łącznie z dowódcą “Szarym”, został aresztowany 13 listopada 1945 r. w Łodzi. Zostali aresztowani przez grupę operacyjną składającą się z funkcjonariuszy UB z Włocławka i Łodzi.

Śledztwo prowadzone przez WUBP w Bydgoszczy przeciwko Gadzinowskiemu i żołnierzom oddziału m.in. naszemu Bohaterowi zamknięto 31 grudnia 1945 r.

Rozprawa, prowadzona przez WSO w Poznaniu na sesji wyjazdowej w Bydgoszczy, odbyła się w dniach 21- 22 lutego 1946 r. Rozprawę sądową, na której zapadały wyroki śmierci, potraktowano jako imprezę kulturalno-rozrywkową. Proces odbył się w Bydgoszczy w kinie „Pomorzanin”, na który sprzedawano bilety wstępu !!!

Wyrok wykonano 29 maja 1946 r. w Więzieniu Karno-Śledczym w Bydgoszczy. Tego samego dnia razem z nim rozstrzelano sześciu członków oddziału:18-letniego dowódcę “Szarego”, 17-letniego Norberta Michalskiego, 19-letniego Lecha Marciniaka, 27-letniego Czesława Gortata, 21-letniego Franciszka Przygodzkiego oraz 34-letniego Wacława Urbańskiego. Nasz Bohater w chwili śmierci miał 33 lata.

a

Cześć i Chwała Bohaterom !!!

a

Adnotacja Autora: Źródła różne m.in. IPN, Lista Wyklętych.

 

a

Artykuł Jan Mroczek “Bal Murzynów” pochodzi z serwisu .